Chịu trách nhiệm xuất bản
Q. GIÁM ĐỐC - TỔNG BIÊN TẬP
PHẠM CHÍ THÀNH
Chịu trách nhiệm nội dung
PHÓ GIÁM ĐỐC – PHÓ TỔNG BIÊN TẬP
ThS. PHẠM THỊ THINH
Biên tập nội dung: ThS. PHẠM THỊ NGỌC BÍCH
ThS. NGUYỄN THỊ HẢI BÌNH
NGUYỄN THỊ HƯƠNG
ThS. NGUYỄN VIỆT HÀ
Trình bày bìa:
NGUYỄN MẠNH HÙNG
Chế bản vi tính:
NGUYỄN QUỲNH LAN
Sửa bản in:
PHÒNG BIÊN TẬP KỸ THUẬT
Đọc sách mẫu:
NGUYỄN HƯƠNG
TRẦN PHAN BÍCH LIỄU

Số đăng ký kế hoạch xuất bản: 4854-2020/CXBIPH/11-347/CTQG.
Số quyết định xuất bản: 5619-QĐ/NXBCTQG, ngày 01/12/2020.
Nộp lưu chiểu: tháng 12 năm 2020.
Mã số ISBN: 978-604-57-6271-4.

Biên mục trên xuất bản phẩm
của Thư viện Quốc gia Việt Nam
Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu và
hiện vật. - Tái bản lần thứ 2. - H. : Chính trị
Quốc gia, 2020. - 348tr. ; 15cm
ĐTTS ghi: Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí
Minh tại Phủ Chủ tịch
ISBN 9786045759608
1. Hồ Chí Minh, 1890-1969, Lãnh tụ Cách
mạng, chính trị gia, Việt Nam 2. Tài liệu 3.
Hiện vật 4. Truyện kể
959.704092 - dc23
CTK0269p-CIP

TỔ CHỨC BẢN THẢO
ĐỖ HOÀNG LINH
NGUYỄN VĂN DƯƠNG
VŨ THỊ KIM YẾN

5

Lời Nhà xuất bản
Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu đã để lại
cho dân tộc ta, nhân dân ta một sự nghiệp
cách mạng vô cùng vẻ vang, một di sản tinh
thần to lớn. Đó là tấm gương sáng ngời về
phẩm chất đạo đức cách mạng, tượng trưng
cho những giá trị cao đẹp nhất trong tâm hồn,
ý chí, nhân cách Việt Nam.
Ngay sau khi Chủ tịch Hồ Chí Minh qua
đời, một quần thể di tích lịch sử - văn hóa danh nhân đã được hình thành trong khu vực
Phủ Chủ tịch - nơi gắn bó với cuộc đời và hoạt
động của Chủ tịch Hồ Chí Minh từ tháng
12/1954 đến giờ phút Người vĩnh biệt chúng
ta: ngày 02/9/1969.

6

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

Để góp phần thực hiện Chỉ thị số 05-CT/TW
ngày 15/5/2016 của Bộ Chính trị “Về đẩy
mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức,
phong cách Hồ Chí Minh”, làm cho tư tưởng,
đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh thật sự trở
thành nền tảng vững chắc của đời sống tinh
thần xã hội, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia
Sự thật phối hợp với Khu Di tích Chủ tịch
Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch tái bản cuốn
sách Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu
và hiện vật.
Thông qua những tài liệu và hiện vật rất
gần gũi mà sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh Lãnh tụ của dân tộc đã sử dụng, tập thể tác
giả của Khu Di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại
Phủ Chủ tịch muốn chuyển tải tới người đọc,
tới nhân dân và những người có dịp đến tham
quan tại Khu Di tích hiểu rõ hơn về những
hiện vật, tài liệu, cảnh quan nơi đây, không chỉ
phản ánh tư tưởng lỗi lạc, tri thức uyên bác,

7

Lời Nhà xuất bản

thiên tài lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh
đối với sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta,
mà còn cho chúng ta thấy được những phẩm
chất cao quý của đạo đức, phong cách Hồ Chí
Minh cùng cuộc sống đời thường vô cùng giản
dị, thanh cao của vị Lãnh tụ kính yêu của
dân tộc.
Xin trân trọng giới thiệu cuốn sách với
bạn đọc.
Tháng 8 năm 2020
NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA SỰ THẬT

9

Đôi dép cao su
Đôi dép cao su của Bác đã đi vào thơ ca,
nhạc, họa, hiện thân trong đời sống nhân
dân như một huyền thoại. Đôi dép của Bác
được cắt từ chiếc lốp ôtô quân sự, chiến lợi
phẩm của trận phục kích địch tại Việt
Bắc. Đôi dép được cắt vừa chân Bác, hai
quai trước to bản kiểu quai vắt chéo, vừa
êm vừa chắc chắn khi lội suối, trèo đèo,
vượt đường trơn, dốc cao. Thấy tiện, dễ sử
dụng lại hiệu quả, Bác cho phổ biến trong
toàn mặt trận, thay thế dần giày vải, dép
rơm, dép mo cau... Nhân chuyến hành
quân đi chiến dịch, Bác thấy ai cũng đi đôi

10

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

dép cao su vượt suối, băng đèo thoăn thoắt,
Bác nói vui: “Như vậy Bác cháu chúng ta
có đôi hài cao su vạn dặm, chúng ta muốn
đi đâu cũng được”.

Khi về Hà Nội, đôi dép Bác dùng lâu
ngày vẹt cả đế, quai bị tuột luôn, đóng
đinh găm quai nhiều lần mà vẫn tuột.

Đôi dép cao su

11

Thấy vậy, các đồng chí phục vụ đề nghị
thay đôi dép khác, Bác không chịu. Anh
em bàn “kế hoạch” làm một đôi khác thật
giống đôi dép Bác đang đi, chỉ có khác là
chắc hơn, bền hơn, lợi dụng thời cơ thay
vào. Không ngờ sáng hôm sau Bác hỏi tại
sao lại đổi dép của Bác, anh em đành
thưa thật với Bác. Bác ôn tồn bảo: “Các
chú biết lỗi nhận lỗi là tốt, đôi dép cũ của
Bác nếu chịu khó sửa vẫn còn dùng được,
lần sau mua sắm cái gì cho Bác, các chú
phải báo cho Bác biết”. Anh em tưởng Bác
nói thế là đã chấp nhận đôi dép, nhưng
Bác vẫn giữ đôi dép đó mặc dù đã sửa
nhiều lần vì nó là kỷ niệm bên Bác từ
những ngày gian khổ.
Một lần Bác đến thăm một đơn vị hải
quân, các chiến sĩ lần đầu được gặp Bác, ai
cũng muốn được gần Bác nên chen chúc

12

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

nhau làm tuột đôi dép của Bác. Bác bảo:
Chú nào khéo tay sửa lại cho Bác. Ai cũng
muốn giành lấy việc để giúp Bác, thế rồi
đôi dép được chuyền tay nhau, nhưng
không ai sửa được vì dép quá vẹt mòn, đã
đóng đinh mấy lần rồi, xâu vào nó lại tuột
ra. Có anh chiến sĩ nhanh chân lấy chiếc
búa con, mấy cái đinh sửa lại giúp Bác. Có
người yêu cầu Bác đổi dép khác. Bác bảo:
“... giờ mua đôi dép khác là không cần
thiết, vẫn dùng được sao vất đi, dân ta còn
nghèo, mỗi người kể cả Chủ tịch nước cũng
phải tiết kiệm”.

13

Chuyện về bộ quần áo kaki
của Bác Hồ

14

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

Những người thợ may ở Xưởng may 10
Hà Nội mãi mãi ghi sâu kỷ niệm về Bác
Hồ kính yêu. Những đồng chí công nhân
lớn tuổi ở đây thường kể lại cho lớp thợ
trẻ nghe câu chuyện xúc động khi Bác
Hồ về thăm Xưởng may. Đó là mùa xuân
năm 1959, cách đây hơn 50 năm, ngày
08/01/1959, khi Xưởng may 10 (lúc đó
thuộc Cục Quân nhu - Tổng cục Hậu cần)
vinh dự được đón Bác Hồ về thăm. Năm
đó, Bác đã 69 tuổi nhưng đi lại vẫn nhanh
nhẹn. Bác lần lượt đi thăm từng phân
xưởng may, thăm các cháu ở nhà trẻ và
thăm nhà ăn của công nhân. Bác đi thăm
các phân xưởng sản xuất trước. Đi dọc ba
phân xưởng may, Bác thấy trên các bàn
máy có cắm cờ đỏ, cờ xanh trên các cọc chỉ
liền hỏi, thì anh chị em công nhân trả lời:
''Thưa Bác, trong ngày làm việc, ai có

Chuyện về bộ quần áo kaki của Bác Hồ

15

năng suất cao thì được tặng cờ đỏ, năng
suất thấp thì nhận cờ xanh''. Bác dừng
lại bên bàn máy của một nữ công nhân
trẻ có cờ xanh ân cần hỏi kỹ về phong
trào thi đua này. Bác tỏ ý vui mừng và
căn dặn: “Các cô, các chú phải phấn đấu
giành nhiều cờ đỏ, bỏ cờ xanh. Các cô,
các chú có làm được không?”. Tất cả mọi
người có mặt đồng thanh đáp: ''Thưa Bác,
có ạ''. Sau khi đi thăm xong các phân
xưởng, Bác quay về hội trường nói
chuyện với cán bộ, công nhân Xưởng
may. Bác nhắc nhở nhiệm vụ của Xưởng,
của cán bộ, công nhân viên và căn dặn
mọi người phải tiết kiệm trong quá trình
sản xuất, phải chú ý đến việc cải tiến kỹ
thuật. Cuối buổi nói chuyện, Bác trực
tiếp phát động phong trào thi đua sản xuất
trong toàn Xưởng, đồng thời Người hứa:

16

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

''Nếu cuối năm đạt thành tích cao báo
cáo lên Bác, Bác sẽ thưởng”.
Cán bộ, công nhân Xưởng may 10 rất
xúc động khi thấy chiếc áo kaki màu đã
bạc, sờn tay mà Bác vẫn mặc từ những
ngày đầu cuộc kháng chiến chống Pháp.
Không ai bảo ai, mọi người có mặt trong
buổi đón Bác đều mong muốn được may
biếu vị lãnh tụ kính yêu bộ quần áo. Một
đồng chí cán bộ lãnh đạo Xưởng may 10
đem ngay ý tưởng đó ra trao đổi với đồng
chí Vũ Kỳ, thư ký riêng của Bác. Suy nghĩ
giây lát, đồng chí Vũ Kỳ nói: “Bác sắp đi
thăm Inđônêxia nhưng quần áo của Bác
đã cũ hết cả rồi. Các cậu có thể may biếu
Bác một bộ. Ngày mai tôi sẽ đưa bộ quần
áo của Bác xuống làm mẫu”. Hôm sau, nhận
được bộ quần áo mẫu (bộ quần áo kaki
cũ của Bác) do các đồng chí phục vụ Bác

Chuyện về bộ quần áo kaki của Bác Hồ

17

chuyển đến, anh chị em Xưởng may 10 lập
tức bắt tay vào việc. Xưởng cử người sang
X20 (Cửa hàng may đo lúc đó ở phố Cửa
Đông) lấy vải kaki Trung Quốc có màu sắc
tương tự như màu áo của Bác. Các ông
Trần Văn Quảng, Nguyễn Công Thái và
Phạm Huy Tăng là những người thợ lành
nghề được giao nhiệm vụ may bộ quần áo
này. Điều khó là khi đo cắt vải mới nhưng
lại không được tháo rời bộ quần áo mẫu.
Những người thợ bèn cắt theo phương
pháp quy vuông: Trải vải mới chồng lên bộ
cũ. Bộ quần áo kaki dùng làm mẫu là bộ
được may từ năm 1945, là bộ Người đã
mặc trong buổi lễ đọc Tuyên ngôn độc lập,
khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng
hòa tại Quảng trường Ba Đình, Hà Nội.
Đặc điểm của bộ quần áo này là đường
may bị lệch và thân quần một bên to một

18

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

bên bé, khi cắt phải cố gắng thật khéo
léo để khắc phục nhược điểm trên. Sau
khi cắt nhiều mẫu, cuối cùng các ông
chọn lấy hai mẫu giống nhất để may.
Sau hơn một tháng, bộ quần áo đã may
xong, Xưởng gửi ngay cho đồng chí Vũ
Kỳ hai bộ kèm theo một bức thư nói lên
tấm lòng của cán bộ, công nhân Xưởng
may 10 đối với Bác Hồ. Bức thư có nội
dung như sau:
“Hà Nội, ngày 23 tháng 2 năm 1959
Kính thưa Bác!
Ngày 08/01/1959, Bác về thăm chúng
cháu. Chúng cháu coi ngày đó là một ngày
lịch sử của Xưởng chúng cháu. Chúng
cháu vô cùng cảm động. Nhiều người đã
khóc trước sự chăm sóc ân cần của Đảng,
của Chính phủ và của Bác. Chúng cháu tự
thấy rằng mình còn nhiều khuyết điểm,

Chuyện về bộ quần áo kaki của Bác Hồ

19

thành tích đã đạt được chưa xứng đáng với
tấm lòng ân cần đó.
Chúng cháu làm việc ngày đêm, không
kể giờ giấc để nâng cao sản xuất, kèm cặp,
giúp đỡ anh chị em thợ mới vào nghề,
năng suất của cả thợ mới, thợ cũ đều
tăng. Do đó, kế hoạch tháng 01/1959
chúng cháu đã thực hiện được 109%. Về
chất lượng, chúng cháu đã đạt được
95,12%. Trong tháng 02/1959 kế hoạch
khá nặng nhưng chúng cháu quyết tâm
để hoàn thành vượt mức.
Kính thưa Bác!
Hôm Bác đến chúng cháu chú ý nhìn
kỹ thấy quần áo của Bác mặc đã cũ,
chúng cháu vô cùng cảm động. Vì vậy
chúng cháu không hẹn mà nên, mỗi
người một ý bàn với nhau may biếu Bác
hai bộ quần áo. Tuy quần áo chúng cháu

20

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

may chưa được đẹp, nhưng đó là cả tấm
lòng thành của chúng cháu đối với Bác,
mong Bác vui lòng nhận cho chúng cháu.
Chúng cháu coi đó là một vinh dự của
chúng cháu.
Cuối cùng chúng cháu xin kính chúc
Bác sống lâu muôn tuổi.
Toàn thể công nhân, quân nhân, nhân
viên Xưởng may 10 Cục Quân nhu, Tổng
cục Hậu cần”.
Nhớ lại sự kiện này, đồng chí Cù Văn
Chước - cán bộ Văn phòng Phủ Chủ tịch,
sau này là Giám đốc Bảo tàng Hồ Chí
Minh kể lại: Nhận được thư và quà của
Xưởng may 10 gửi biếu Bác, tôi đã chọn
một bộ cùng với bức thư để báo cáo với
Bác. Sau khi Bác đi ăn cơm trưa về, tôi
thưa với Bác: “Thưa Bác, anh chị em công
nhân Xưởng may 10 tiết kiệm được vải,

Chuyện về bộ quần áo kaki của Bác Hồ

21

may biếu Bác bộ quần áo với tất cả tấm
lòng thành, mong Bác vui lòng nhận cho”.
Bác Hồ cầm lên xem và khen may đẹp.
Sau đó, Bác đánh máy bức thư gửi cán bộ,
nhân viên Xưởng may 10, Cục Quân nhu,
Tổng cục Hậu cần:
“Thân ái gửi công nhân, chiến sĩ, nhân
viên và cán bộ Xưởng may 10, Cục Quân
nhu, Tổng cục Hậu cần.
Bác rất vui lòng các cô, các chú có tiến
bộ khá về:
Đoàn kết thân ái,
Liên tục thi đua,
Cải tiến kỹ thuật,
Tăng gia sản xuất,
Thực hành tiết kiệm,
Quản lý xí nghiệp.
Chắc các cô, các chú đã tự thấy rằng:
Tư tưởng thông thì công việc tốt. Những

22

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

kinh nghiệm ấy nên phổ biến cho các nhà
máy khác.
Nhưng các cô, các chú chớ thấy có tiến
bộ mà tự mãn, tự kiêu. Trái lại cần phải cố
gắng hơn nữa để tiến bộ mãi.
Cảm ơn các cô, các chú đã biếu Bác bộ áo.
Bác đã nhận rồi. Nay Bác gửi bộ áo ấy làm
giải thưởng cho một đợt thi đua. Khi nào
đợt thi đua kết thúc, do các cô, các chú bình
nghị, ai khá nhất thì được giải thưởng ấy.
Chúc các cô, các chú vui vẻ, mạnh khỏe,
đoàn kết, tiến bộ.
Ngày 24 tháng 2 năm 1959.
Bác Hồ”1.
Nhận được thư Bác, một phong trào thi
đua mới sôi nổi trong toàn xưởng may.
____________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc
gia, Hà Nội, 2011, t.12, tr.88.

Chuyện về bộ quần áo kaki của Bác Hồ

23

Anh chị em nào cũng quyết tâm lập thêm
nhiều thành tích để đền đáp lại tình cảm
của Bác. Ngày nghỉ nhiều công nhân vẫn
đứng máy, thực hiện khẩu hiệu: “Ngày
không giờ, tuần không thứ”, toàn Xưởng
may dấy lên phong trào quyết tâm “Giành
cờ đỏ, bỏ cờ xanh”. Nhiều công nhân tăng
năng suất tới 200%, hầu hết các đầu máy
không còn cờ xanh nữa. Nhiều sáng kiến
cải tiến kỹ thuật quan trọng đã nâng cao
được chất lượng và năng suất lao động.
Những lời dạy bảo ân cần của Bác trở
thành nguồn động viên cán bộ, công nhân,
viên chức của Xưởng, ra sức thi đua lao
động sản xuất, xây dựng Xưởng. Đầu năm
1960, Bác đã tặng cho cán bộ, công nhân
Xưởng may 10 lá cờ thêu dòng chữ: ''Đơn
vị thi đua khá nhất” dưới là tên Bác: Hồ
Chí Minh.

24

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

Trong phong trào thi đua đó, nhiều công
nhân đạt thành tích cao trong lao động,
trong đó có ông Hoàng Nguyên đạt thành
tích cao nhất và giành danh hiệu chiến sĩ
thi đua. Ban Giám đốc, Đảng ủy, Công
đoàn Xưởng may 10 đã tặng cho đồng chí
Hoàng Nguyên bộ quần áo kaki mà Bác
gửi lại cho Xưởng may. Đồng chí Nguyễn
Văn Lợi có nhiều sáng kiến cải tiến kỹ
thuật có giá trị được phong tặng danh
hiệu Anh hùng Lao động (năm 1962).
Bộ quần áo ông Hoàng Nguyên được
tặng sau đó ông gửi lại Xưởng để trưng
bày ở phòng truyền thống. Để góp phần
xây dựng Bảo tàng Hồ Chí Minh, ngày
03/5/1977, Xưởng may 10 đã gửi tặng Bảo
tàng Hồ Chí Minh bộ quần áo này. Hiện
nay bộ quần áo đang được lưu giữ ở Bảo
tàng Hồ Chí Minh.

Chuyện về bộ quần áo kaki của Bác Hồ

25

Còn bộ quần áo kaki các đồng chí phục
vụ giữ lại, nhiều lần các đồng chí đề nghị
Bác dùng bộ quần áo mới nhưng Bác đều
từ chối. Cho đến dịp Bác chính thức đi thăm
nước Cộng hòa Inđônêxia ngày 27/02/1959,
khi lên máy bay Bác vẫn mặc bộ quần áo
dạ lễ phục, sang đến Inđônêxia, áo của
Bác bị đứt cúc. Lúc đó đồng chí Vũ Kỳ mới
đưa bộ quần áo mới của Xưởng may 10
biếu Bác đã chuẩn bị sẵn trong vali, đề
nghị Bác mặc với lý do đồng chí không
mang theo kim chỉ nên không đính lại cúc
áo được. Bác cười và bảo: “Thế là chú cố ép
Bác mặc áo mới nhưng chú nên nhớ rằng
mình làm sao có thể thi sang với người ta
được, mình phải biết tiết kiệm, dân mình
đang còn nghèo lắm”.
Theo các đồng chí phục vụ Bác Hồ kể lại:
Khi Bác tiếp khách thân mật tại Phủ Chủ

26

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

tịch, Bác thường mặc bộ quần áo bà ba màu
nâu giản dị như khi làm việc. Hôm nào trời
hơi lạnh, Bác khoác thêm áo kaki, lạnh
nhiều Bác khoác áo bông. Bộ quần áo kaki
do Xưởng may 10 may Bác thường mặc mỗi
khi đi thăm các địa phương trong nước, đi
thăm các nước anh em, đi dự hội nghị và các
cuộc họp của Chính phủ, tiếp khách quốc tế.
Ông Tăng không ngờ 10 năm sau, ngày
02/9/1969, ông lại là người được may bộ
quần áo cuối cùng cho Bác. Ngày đó những
hiệu may nổi tiếng nhất Hà Nội cũng được
nhận nhiệm vụ lịch sử này. Song tất cả các
sản phẩm đều không được phê duyệt do
dùng vải quá sang, không hợp với đức tính
giản dị của Bác. Sau khi cân nhắc, nhiệm
vụ này được giao cho Xưởng may 10. Ông
Tăng và ông Quảng lại được chọn thực hiện
việc may áo để Bác mặc trong ngày tang lễ.

Chuyện về bộ quần áo kaki của Bác Hồ

27

Họ đã thức trắng đêm, vừa làm vừa khóc
vì thương nhớ Bác và sau hai ngày thì
công việc hoàn thành. Ông Tăng nhớ lại:
“Lúc đó chúng tôi đâu biết rằng chuyên
gia Liên Xô và các cán bộ khoa học kỹ
thuật chịu trách nhiệm giữ gìn thi hài Bác
đã kiểm tra hết sức cẩn thận từng đường
kim mũi chỉ, từng sợi vải bằng nhiều loại
máy móc hiện đại”. Nhưng mọi thông số
kỹ thuật đều đạt yêu cầu. Sản phẩm đã
được Bộ Chính trị phê duyệt.
Sau ngày miền Nam giải phóng, thể theo
nguyện vọng của bảo tàng các tỉnh ở trong
Nam, Xưởng may 10 đã tặng cho mỗi tỉnh
một bộ quần áo may theo mẫu bộ quần áo
của Bác và đều do ông Tăng may. Bộ quần
áo đang được trưng bày tại nhà 54 trong
Khu Phủ Chủ tịch là bộ quần áo do Xưởng
may 10 may trong dịp này.

28

Chiếc xe Peugeot 404 và
tấm lòng của Việt kiều Tân Đảo
với Bác Hồ
Đến thăm khu trưng bày xe ôtô đã được
sử dụng để phục vụ Chủ tịch Hồ Chí Minh
tại Khu Di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại
Phủ Chủ tịch, chúng ta thấy 3 chiếc xe: Zit,
Pobeda và Peugeot. Zit và Pobeda là dòng
xe được sản xuất tại Nga còn Peugeot là
dòng xe gia đình được sản xuất tại Pháp.
Chiếc xe Peugeot 404, màu ghi có hai đèn
pha tròn phía trước, mỗi bóng có đường kính
12cm. Bên cạnh là hai đèn hiệu xin đường
có hình dáng gần giống hình chữ nhật

Chiếc xe Peugeot 404 và tấm lòng...

29

dài 15cm, rộng 9cm. Ở chính giữa đầu xe có
gắn biểu tượng sư tử của hãng Peugeot.
Phía sau xe có bốn bóng đèn, hai đèn hiệu
bọc kính màu đỏ dài 35cm, rộng 14cm.

Phiên bản 404 của hãng Peugeot có một
kỷ niệm đặc biệt đối với nhân dân Việt
Nam, với Bác Hồ kính yêu của chúng ta.
Đó là món quà của Việt kiều Tân Đảo và
Tân Thế Giới (tên gọi trước đây của các
quần đảo New Caledonia và Vanuatu,

30

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

thuộc châu Đại Dương) kính tặng Bác Hồ
và Chính phủ Việt Nam. Họ vốn là những
người Việt nghèo khó ở các tỉnh đồng bằng
Bắc Bộ ghi danh đi mộ phu cho người
Pháp ở Tân Đảo với ước mơ đổi đời vào
cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Phần lớn
họ đã trở về Việt Nam sau kháng chiến
chống Pháp. Nhưng dù trở về hay ở lại, họ
đã luôn thể hiện tinh thần yêu nước bất
khuất vốn có, rất đáng tự hào của người
Việt Nam. Trong cuộc kháng chiến trường
kỳ chống Pháp suốt 9 năm, Chính phủ
kháng chiến Việt Nam đã hơn một lần
nhận được sự ủng hộ, đóng góp của người
Việt ở Tân Đảo. Khi nhận được lời kêu gọi
hồi hương từ Chính phủ Việt Nam, hơn
một nửa kiều bào Tân Đảo đã lập tức quay
trở về. Chuyến tàu đầu tiên của con tàu
“Nữ hoàng Phương Đông” đưa kiều bào

Chiếc xe Peugeot 404 và tấm lòng...

31

Tân Đảo về Việt Nam cập bến cảng Hải
Phòng vào ngày 12/01/1961 đã được đích
thân Thủ tướng Phạm Văn Đồng ra đón.
Bác Hồ cũng đã tiếp đón trọng thể đoàn
kiều bào Tân Đảo đầu tiên hồi hương tại
Phủ Chủ tịch. Từ đó đến năm 1964 đã có
11 chuyến tàu đưa hơn 6.000 Việt kiều
Tân Đảo trở về. Trong chuyến tàu cuối
cùng năm 1964, họ còn mang theo 11 chiếc
xe Peugeot 404 các màu được mua bằng số
tiền mà toàn bộ Việt kiều sống ở Tân Đảo
đóng góp, để mang về tặng cho Chính phủ
Việt Nam. Với hành trình từ Tân Đảo về
Việt Nam qua đường cảng Hải Phòng,
chiếc xe được mệnh danh là chiếc xe vạn
dặm. Khác với biệt danh của mình, trong
thời kỳ phục vụ tại Phủ Chủ tịch chiếc xe
chỉ chạy được 16.575km (trong đó có trên
3.000km đã chạy tại thời điểm nhận xe).

32

Chuyện về chiếc xe ôtô Pobeda

Phía bên trái ngôi nhà 54 có một gara
nhỏ, nơi trưng bày hai chiếc xe ôtô: Pobeda
và Peugeot 404. Đây là những chiếc xe đã

Chuyện về chiếc xe ôtô Pobeda

33

dùng phục vụ Chủ tịch Hồ Chí Minh
trong thời gian Người sống và làm việc ở
Khu Phủ Chủ tịch. Chiếc Pobeda là một
trong những chiếc xe do Chính phủ Liên
Xô tặng cho Việt Nam vào năm 1955.
Tháng 3/1957, Vụ Lễ tân Bộ Ngoại giao đã
chuyển chiếc xe này sang Văn phòng Phủ
Chủ tịch. Xe đã phục vụ Chủ tịch Hồ Chí
Minh từ đó đến năm 1969. Loại xe này
gầm cao phù hợp với việc đi đường trường
vì vậy thường được Người sử dụng cho
những chuyến đi thăm các địa phương xa
Hà Nội. Đầu những năm 1960, Chính phủ
Liên Xô tặng Chính phủ ta một số xe ôtô
hiệu Vonga đẹp hơn về kiểu dáng, tốt hơn
về tính năng kỹ thuật so với xe Pobeda. Các
đồng chí trong Văn phòng xin phép Chủ
tịch Hồ Chí Minh cho sử dụng loại xe mới

34

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

này để phục vụ Người, nhưng Người từ
chối vì muốn để dành xe tốt cho các đồng
chí làm công tác ngoại giao. Bác hỏi đồng
chí lái xe:
- Xe của Bác đã hỏng chưa?
Đồng chí lái xe thành thật:
- Thưa Bác xe chưa hỏng, nhưng chúng
cháu muốn đổi xe mới để Bác đi nhanh và
êm hơn.
Bác cười bảo:
- Thế thì chưa đổi... ai thích đi nhanh
thì đổi xe mới, còn Bác thì vẫn dùng xe
này vì nó chưa hỏng.
Một hôm sắp đến giờ Bác đi làm việc mà
xe chưa phát máy được. Thấy Bác đứng
đợi, đồng chí lái xe rất lo lắng. Đoán xe có
sự cố, Bác bước lại gần ân cần bảo đồng
chí lái xe:

Chuyện về chiếc xe ôtô Pobeda

35

- Máy móc thì có lúc nó trục trặc, chú cứ
bình tĩnh mà sửa.
Vài phút sau, xe sửa xong, đồng chí lái
xe xin lỗi Bác, Bác cười độ lượng:
- Thế là xe Bác vẫn còn tốt. Lần sau chú
nhớ kiểm tra trước kẻo nhỡ việc của Bác.
Thế là Bác vẫn dùng chiếc xe Pobeda cũ
kỹ cho đến ngày Bác đi xa.

36

Chiếc máy chữ hiệu Japy Script

Chiếc máy chữ hiệu Japy Script

37

Trong quá trình sưu tầm hiện vật liên
quan đến cuộc đời và sự nghiệp của Chủ
tịch Hồ Chí Minh, tháng 11/2005, Khu Di
tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ
tịch đã sưu tầm được một số hiện vật mới,
trong đó có chiếc máy chữ hiệu Japy Script,
một chiếc huy hiệu có hình cờ hai nước
Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Cộng hòa
nhân dân Trung Hoa cùng bốn trang bút
tích viết tay bằng chữ Hán của Chủ tịch
Hồ Chí Minh.
Theo lời kể của ông Đoàn Đỗ (tức Đỗ
Uông), quê ở phường Tây Mỗ, quận Nam
Từ Liêm, Hà Nội, đã công tác tại Phủ Chủ
tịch thời kỳ ở Việt Bắc từ năm 1946 đến
năm 1954; giúp việc cho Thủ tướng Phạm
Văn Đồng và làm Bí thư chi bộ của Văn
phòng Thủ tướng từ năm 1954 đến năm
1973; làm Phó Viện trưởng, quyền Viện

38

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

trưởng Viện Quản lý Kinh tế Trung ương
từ năm 1973 đến năm 1992: Trong thời
gian công tác ở cơ quan Văn phòng Phủ Chủ
tịch ông thường được phân công đánh máy
trong các phiên họp của Hội đồng Chính
phủ do Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ tọa. Còn
các văn bản, tài liệu khác thì ông không
làm mà Bác Hồ tự tay đánh máy tại nơi
Người ở và làm việc như nhà 54, nhà BK1
(nhà Bác tiếp khách), nhà sàn...
Trong thời gian công tác bên cạnh Thủ
tướng Phạm Văn Đồng, ông Đoàn Đỗ được
Chủ tịch Hồ Chí Minh giao cho chiếc máy
chữ hiệu Japy Script mà theo ông là của
một Việt kiều ở Đức biếu Bác từ năm 1956.
Bác không dùng đến mà giao cho ông giữ để
thỉnh thoảng mang sang nhà sàn đánh máy
tài liệu do Bác đọc, còn ngày thường ông
vẫn làm nhiệm vụ đánh máy ở Văn phòng

Chiếc máy chữ hiệu Japy Script

39

Thủ tướng Phạm Văn Đồng. Thời gian này,
cơ quan Văn phòng Phủ Chủ tịch rất ít
người, chưa có người chuyên đánh máy, mọi
tài liệu, công văn giấy tờ đều do cơ quan
Văn phòng Phủ Thủ tướng đánh máy, còn
Bác tự đánh máy những văn bản của mình
bằng chiếc máy chữ Hermes Baby (người
dùng từ năm 1938 cho đến năm 1969).
Chiếc máy chữ Japy Script được cấu tạo
bằng kim loại, máy hình chữ nhật màu
xám, phía sau có khe luồn giấy và cần kẹp
giấy. Mặt trên có đề chữ Japy Script.
Chiều cao: 8cm, chiều rộng: 26cm, chiều
dài: 28cm. Có 4 hàng chữ và 1 thanh cách;
máy được đựng trong vỏ hộp bằng da, màu
nâu nhạt. Hiện giờ chiếc máy đã cũ, một
số chỗ bị bong sơn.
Thời gian ông Đỗ sang công tác tại Viện
Quản lý Kinh tế Trung ương đã đem theo

40

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

chiếc máy chữ này. Khi nghỉ hưu (năm 1992),
cơ quan thanh lý chiếc máy chữ đó, ông Đỗ
đã xin lại để làm kỷ niệm. Ông giữ gìn cẩn
thận từ đó đến tháng 11/2005 thì tặng lại
cho Khu Di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại
Phủ Chủ tịch để lưu giữ, bảo quản, sử dụng
làm hiện vật bảo tàng lâu dài. Như vậy,
theo các nhân chứng, thì chiếc máy chữ
này cũng đã trực tiếp sử dụng và phục vụ
Chủ tịch Hồ Chí Minh và Thủ tướng Phạm
Văn Đồng. Và nó là một tặng phẩm nước
ngoài tặng Bác, Bác trực tiếp giao cho ông
Đoàn Đỗ từ năm 1956. Nó còn có ý nghĩa
nhất định trong việc nghiên cứu không chỉ
về Chủ tịch Hồ Chí Minh mà còn về Thủ
tướng Phạm Văn Đồng.

41

Chiếc cốc thủy tinh đựng hoa

Trong ngôi nhà sàn của Chủ tịch Hồ Chí
Minh tại Khu Di tích Phủ Chủ tịch có nhiều
tài liệu, hiện vật liên quan đến cuộc đời,

42

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

sự nghiệp và những sinh hoạt đời thường
của Người. Một trong số đó là chiếc cốc
đựng hoa đặt trên bàn làm việc tại tầng 2
nhà sàn gỗ mà sinh thời Chủ tịch Hồ Chí
Minh đã dùng.
Qua nghiên cứu, tìm hiểu về hiện vật
này, dựa vào nội dung ghi trong Cuốn sổ
kiểm kê bước đầu của Khu Di tích Phủ
Chủ tịch và lời kể của các nhân chứng là
những đồng chí có vinh dự phục vụ trực
tiếp Chủ tịch Hồ Chí Minh, chúng tôi được
biết: Sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh rất
yêu thiên nhiên và thích nơi ở của mình
hòa vào thiên nhiên, Người yêu thích cây
xanh và các loại hoa thơm. Trước nhà sàn,
Người cho trồng hàng rào râm bụt. Mảnh
đất nhỏ trước sân trồng: hoa nhài, hoa
mộc, hoa dạ hương, hoa sói... Những bông
hoa có hương thơm bình dị và gần gũi này

Chiếc cốc thủy tinh đựng hoa

43

thường được ngắt để vào chiếc cốc thủy
tinh nhỏ đặt trên bàn làm việc tại tầng 2
nhà sàn gỗ.
Hằng ngày, đồng chí được giao nhiệm vụ
đọc báo và bản tin cho Bác nghe, khi lên
nhà sàn thường đi qua các khóm hoa vườn.
Có hôm những bông hoa này vẫn chưa nở,
nhưng đồng chí vẫn ngắt mấy bông cho vào
túi ngực khi đọc báo cho Bác nghe xong thì
hoa để trong túi có nhiệt độ ấm nên đã nở,
đồng chí mới lấy ra bỏ vào cốc thủy tinh
thay cho những bông hoa được hái từ hôm
trước, hoa tỏa hương thơm ngát cả căn
phòng. Chiếc cốc đựng hoa này không có
ngay từ khi khánh thành ngôi nhà sàn gỗ
(ngày 17/5/1958), mà nó chỉ xuất hiện cùng
với sự kiện Bác Hồ bỏ thuốc lá.
Năm 1966, sức khỏe của Bác đã yếu
hơn trước, Bác ho nhiều nên các bác sĩ đã

44

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

đề nghị Người nên bỏ thuốc lá. Bác đồng
ý mặc dù Người đã nghiện thuốc từ ngày
còn trẻ khi bôn ba nơi đất khách quê
người để tìm đường cứu nước, cứu dân,
phần vì nhớ nhà, nhớ quê hương, phần vì
phải đối phó với mạng lưới mật thám dày
đặc ngày đêm bủa vây, bám đuổi theo
Người. Để phát hiện ra chúng, nhiều lần
Người phải giả vờ dừng lại châm lửa mồi
thuốc để có thời gian quay đi quay lại
quan sát thật nhanh đối tượng rồi tìm
cách cắt đuôi, hút mãi đâm nghiện,
nghiện rồi khó bỏ. Sau này về nước công
việc nhiều, đặc biệt trong thời kỳ kháng
chiến gian khổ, khó khăn Bác phải làm
việc thâu đêm nên Bác càng hút thuốc
nhiều hơn. Kháng chiến chống thực dân
Pháp vừa thắng lợi, đế quốc Mỹ lại nhảy
vào xâm lược miền Nam nước ta, Bác Hồ

Chiếc cốc thủy tinh đựng hoa

45

đêm ngày nhớ đến miền Nam và ánh đèn
ở phòng làm việc nhà sàn lại sáng thâu
đêm cùng Bác, trong đêm khuya thanh
vắng, bên bàn làm việc Bác chỉ có điếu
thuốc làm bạn. Nay bác sĩ khuyên Người
bỏ thuốc thật không dễ chút nào, nhưng
Bác đã cố gắng thực hiện, Bác nói “Bác
hút thuốc từ lúc còn trẻ, nay đã thành
thói quen, bỏ thì tốt, nhưng không dễ, các
chú phải giúp Bác bỏ tật xấu này”.
Người định ra kế hoạch bỏ thuốc lá, giao
thuốc cho đồng chí thư ký quản lý. Trước
đây mỗi ngày Bác hút chừng mười điếu,
nhiều hôm làm việc căng thẳng Bác hút
nhiều hơn, bây giờ mỗi ngày chỉ hút ba lần
và hút giảm dần: tuần đầu mỗi lần hút
2/3 điếu thuốc, tuần thứ hai mỗi lần hút
1/2 điếu, tuần thứ ba hút 1/3 điếu và tuần
thứ tư Bác chỉ hút có vài hơi rồi bỏ hẳn.

46

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

Như vậy chỉ trong vòng hơn một tháng
Bác đã bỏ được thuốc lá.
Sau khi Bác đã bỏ được thuốc rồi, Bác
nói với đồng chí phục vụ cất cái gạt tàn
thuốc lá đi và thay vào đó là một cái cốc
thủy tinh nhỏ, miệng loe, đây là chiếc cốc
được lấy từ dưới nhà bếp trong bộ cốc dùng
để ăn kem và tiếp khách của Bác, chiếc cốc
này do ông Đinh Văn Hộ (tức ông Đinh
Văn Cẩn) nguyên là bếp trưởng phục vụ
Chủ tịch Hồ Chí Minh và Thủ tướng Phạm
Văn Đồng mua tại chợ Đồng Xuân năm
1957, đến năm 1966 được mang lên nhà
sàn dùng đựng những bông hoa hái trong
vườn thay vị trí của cái gạt tàn để Bác
không nhớ đến thuốc lá nữa.
Sau khi Bác qua đời, tất cả tài liệu, hiện
vật nơi đây được bảo quản nguyên trạng
như cũ. Chiếc cốc đựng hoa ngày xưa Bác

Chiếc cốc thủy tinh đựng hoa

47

đã dùng vẫn được đặt trên bàn làm việc
tại tầng 2 nhà sàn. Hằng ngày, những cán
bộ bảo quản di tích vẫn hái những bông
hoa trong vườn để vào trong cốc như
những ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh thường
làm việc ở nhà sàn, mùi hoa thơm dịu nhẹ
bay ra từ căn phòng này làm cho khách
tham quan cảm thấy như Người đang còn
bận chuyến đi xa và Bác sẽ trở về vì trong
tim mỗi người chúng ta luôn có Bác.
Vào thăm di tích nhà sàn hôm nay,
khách tham quan sẽ thấy mỗi tài liệu,
hiện vật ở ngôi nhà này đều gắn liền với
những câu chuyện vô cùng cảm động về
Bác Hồ kính yêu của chúng ta. Chiếc cốc
đựng hoa mà sinh thời Bác đã dùng không
chỉ thể hiện ý chí nghị lực của Bác trong
việc bỏ thuốc lá, một thói quen cố hữu từ
hồi còn trẻ, mà nó còn thể hiện tinh thần

48

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

trách nhiệm của Bác với dân, với nước.
Người đã đặt lợi ích của Đảng, của nhân
dân lên trên sở thích của cá nhân mình
kiên trì rèn luyện, chống lại tuổi già và
bệnh tật để có thêm sức khỏe phục vụ cho
sự nghiệp cách mạng được lâu hơn nữa,
nhiều hơn nữa, nhằm thực hiện ham
muốn tột bậc của Người là “Làm cho nước
ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được
hoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng có cơm
ăn, áo mặc, ai cũng được học hành”.