f

BÙJ ĐẸP
b iê n s o ạ n

_Ji sản
thế eiới

L'w'.

DI SẢN THẾ GIỚI

■
; ^
HOAN NGHÊNH BẠN ĐỌC GÓP Ý PHÊ BÌNH
N H À XUẤT BẢN TRẺ
161b Lý Chính Thắng - Quận 3 - TP. Hồ Chí Minh
Điện thoại : 9316289 - 9317849 - 9316211
E-mail : nxbtre@hcm.vnn.vn

V____________________________________________________________

\

BÙI ĐẸP
Biên soạn

DI SẢN THẾ GIỚI
(VĂN HÓA - Tự NHIÊN - H ỗN HỢP)
( Túi bún lần thứ hai)

TẬ P 8: C H Â U MỸ

TRƯỜNG DẠI

™NGT'*'1THƯVIẸN
I

NHÀ XUẤT BẢN TRẺ

Mẽxicô
ỉ^giròi Maya ở Mêxieô
Đặc tính dân tộc Mêxicô ngày nay đã đưạc hìn h th à n h dần
dần trong quá trìn h p h á t triển nền văn hóa Anh-điêng trước đây.
Vì vậy tới Mêxicô m à không có một n h ận thiíc cơ bản về nền văn
hóa Anh-điêng sẽ không sao hiểu nổi hiện trạn g nền văn hóa
nước này.
Nền văn hóa M aya là m ột trong 3 nền văn hóa Anh-điêng
lớ n
tro n g
b iê n
giới
Mêxicô cũng
là m ộ t n ê n
v ăn h ó a có
trình độ p h át
tr i ể n
cao
n h â 't trư ớ c
k h i ng ư ờ i
T ây
B an
N ha
xâm
nhập
v ào
châu Mỹ.
Thành phố cổ xưa

Những cung điện th iế t k ế cao sang hùng vĩ với h àn g trăm
b ik phù điêu, chạm khắc đầy tín h dân tộc bên trong. N hững điện
thơ với tạo dáng bên ngoài th a n h th o át m à bên trong chứa đầy
văn tự cổ mặc dù trả i qua h àn g ngàn năm vẫn điíng sừng sững
cùng sông núi. Ngưòi M aya hơn 1000 năm trước, vói b àn tay,
khối óc bình dị, đã khắc phục muôn vàn khó khăn, tay không tạo
d\mg nên những công trìn h này trên những mõm n ú i cao, đã
viết nên những tran g sử kiến thức hào h ù n g của dân tộc với một
nghị lực siêu pham.
H oạt động kinh tế chính của người M aya là nông nghiệp săn
bắn và đánh cá. Họ có một
n ề n v ăn h ó a lâ u đời với
trìn h độ cao về các m ặt thiên
văn, sô"học, kiến trúc.... M ặt
khác, họ còn sán g tạo ra loại
ch ữ v iê t tư ợ n g h ìn h đ ến
nay chua ai giải m ã đưọc. Họ
- những ngtrời M aya đã để
lại trên đât Mêxicô m ột nền
văn hóa lịch sử huy hoàng.
Đó là vùng p h ía nam bán
đảo Đích Tan, xứ B renquây,
noi tập tru n g mọi tin h hoa
của di tích Maya, nơi ngày
nay, m ậ t độ người M aya
đông nhất, tói vai vạn ngưbi,
trong đó chủ y ếu tập tru n g

tại th à n h phô lớn M erida.
Điêu khắc hỗn hợp

M erida n ằ m tạ i p h ía

Bắc bán đảo Đích-Tan, là m ột th à n h phô" đông vui sầm u â t n h ât
của nguòi Maya. Muôn biết cuộc sông của ngưòd M aya không th ể
không tói đây. Trung tâm M erida là chợ của ngiiòi M aya - m ột cái
chợ CIỊC kỳ lớn. Tới đây, b ạn sẽ gặp những ngưòi M aya đủ các lira
tuổi trong bộ quần áo d ân tộc có thêm nhiều hoa văn tru y ền
thông đủ m àu sắc noi cổ tay và cổ áo đã cuô"n h ú t sự chú ý của
khách th ậ p phưong. ơ đây, p h ần nhiều những phụ nữ quàng
trên vai chiếc khăn dài đều là nguòi Maya biết nói tiếng Maya.
Họ đều là ngưòi M aya có tuổi, trong sắc phục tưong p h ản giữa
m àu khăn: xanh da trbi, đỏ, nâu, vàng hoặc trắn g với q u ần áo đã
tạo nên khung cảnh CXỊCkỳ rực rỡ đập vào m ắt mọi nguòi.
Tại Mêxicô, noi sử dụng tiếng Tây Ban N ha r â t th ịn h h àn h
thì tiếng Maya liệu có là th ứ tiếng đang bị diệt vong?
Một sô"gia đình coi trọng nền văn hóa dân tộc vẫn kiên trì các
tập quán văn hóa Maya và nói tiếng nói của Maya trong giao tiếp
vói ngưòi thân. N hững ngưòi Maya trưỏng th àn h trong gia đình
này đã trở th à n h ngưòi bảo vệ nền văn hóa dân tộc của mình.
Tuy nhiên, cũng có r ấ t nhiều gia đình hiện đại, đã xa dần với
nền văn hóa dân tộc, cho ra đòi các th ế hệ con em ngttòi Maya
không biết nói tiếng Maya.
Thòi gian ở đây h ầu như ngừng trôi. Ngưòi Maya cứ tưỏng
sống như vậy đòi đbi nôl tiếp nhau theo cách sông tray ền thông xa
xua của cha ông, cách biệt vói th ế giới bên ngoài. Mặc dù làng xóm
lạc hậu, nhà cửa xác xơ, v ật chất thiếu thôn, vậy mà nguữi Maya
lại hào chiía một th ế giói tinh th ầ n cực kỳ giàu có phong phú.
Từ th ế kỷ 16, người Tây Ban N ha xâm lưọc Mêxicô và biến
họ th à n h thuộc địa, tiếng Tây Ban N ha đã trở th à n h ngôn ngữ
của bọn quan lại. Sau khi Mêxicô độc lập, tiếng Tây B an N ha

nghiễm nhiên trỏ th à n h ngữ quốc. Ngôn ngữ A nh-diêng của r â t
nhiều bộ lạc đã trỏr th à n h th ứ ngôn n g ữ không có “giá trị kin h tê ”.
Điều đáng uy nghi là: qua h an g tră m n ăm th a y đổi, tiến g M aya bị
“viit bỏ”, bị “đông ciỉng”, trê n thirong trưòng, tói nay, tro n g các
lang m ạc vẫn còn điiạc mọi ngiròi sử dụng rộng rãi, coi n h ư m ột th ứ
vũ khí lọi hại. Đó là do: tiếng M aya là cội nguồn của ngưòi M aya.
Ngưòi M aya từ n g m ột thòi buóc lên đ ỉn h cao củ a lịch sử, hào
hùng, tỏ a sá n g tro n g mọi lĩn h vực, n g ày n ay họ đ an g im lìm
trong các thôn làn g xa xôi hẻo lán h , ch ẳn g ai b iê t tới, cách b iệ t
h ẳ n vói th ế giói văn m inh bên ngoài.

Khu bảo tồn sinh quyển
Sìan Kaan
K hu bảo tồn n ằm trê n b án đảo Y u catan ỏ Mêxicô cho phép
bảo vệ hơn 5.000 km 2 rừ n g n h iệ t đới, đồng lầy, rừ n g đước và đá
ngầm san hô. ơ đó h iện còn sinh sống k h o ản g 800 con ch áu của
nguòi da đỏ M aya. Ngưòi M aya gọi vùng n ày là Q u in ta n a Roo và
để lại ở đó n h ữ ng ngôi đền có từ th ế kỷ th ứ 5 trước CN. Người
M aya hiện nay sinh sống chủ yếu b ằn g nghề đ án h b ắ t tôm h ù m ,
như ng họ vẫn còn tiếp tụ c nhữ ng phương thứ c trồ n g trọ t đã có từ
h àn g nghìn đòi nay và th u hoạch n h ữ n g loại cây cổ tru y ề n d ù n g
làm thuôc chữa bệnh, làm thứ c ăn hoặc n h à ở. Đ ể xây dự ng tạ i
chỗ m ột tru n g tâ m nghiên CIXU n h ằm tìm h iểu và cải th iệ n k h u
bảo tà n g này, n h ấ t là b ằn g cách học tậ p các phong tụ c tậ p q u án
của ngiròd dân b ản địa.

Các khu bảo tồn sinh quyển nhằm bảo tồn những m ẫu vật
của các hệ sinh th á i khác n h au trên h àn h tin h chúng ta. Một sô
hệ sinh th á i này quan trọng đốỉ vói địa phưong nhưng chua có ý
nghĩa th ậ t nổi b ậ t để được ghi vào D anh sách Di sản thê giói.
Riêng ở Mỹ đã có 43 khu bảo tồn sinh quyển, trong đó chỉ có 5
khu đuọc ghi vào D anh sách, đó
là công viên quốc gia Yellowatone,
Evergiades, Redwood, Olympic và
G reat Smoky M ountains. N hững
n g ọ n n ú i n à y ở h a n g N o rth
C arelsn a n ằ m tro n g d ãy rừ n g
Appalaches và từ xa trông chúng
như đưạc phủ trong một làn suong
x a n h do đó mới có tê n gọi là
Smoky. N ằm về phía nam các dãi
băng h à lón xưa kia, chúng vẫn
cồn giữ được một sô loài cây nh ư
nh ân sâm, có họ hàng r ấ t gần gũi
với những loài nguồn gốc ỏ miền
Hoa Trung. Đây cũng là một vùng
nhiều hoa lưỡng cư, ở đó có tói 22
loại kỳ giông trong đó lớn n h ấ t là
loài ménopone dài tói 75cm.
N hững khu rừng sồi và th ắn g
núi, hutni đuôi trắn g và gấu đen
này không phải là noi không có
ngưòi ở. Hoàn toàn không có vấn
đề xua đuổi các cư ân ở đây đi chỗ
Một giống hoa lạ

k hác hoặc n găn cấm k h ôn g cho

k h ách du lịch đến th ăm , n h im g phải
giám s á t cẩn th ậ n việc xây dự ng và
đôn cây để duy trì nguồn th u n h ập
b ằn g du lịch hỗ trợ cho v ù n g này. Va
n h ấ t là ô nhiễm vì xe hoi và các cơ sở
nông nghiệp lân cận có th ể làm th ay
đổi chính b ản chât của đ â t đai. Ý thiré
của chúng ta về các giá tr ị sẽ bị th â p
kém biết bao n ếu ta để cho các tr ậ n
m ư a axit tiêu diệt n h ữ ng k h u rừ n g
đã sống sót qua được n h ữ n g thòi kỳ
đóng b ăng lớn.
C ần tiến h à n h n h iều chiến lixọc

^ X

^ ..

k h á c n h a u đ ể p h á t triển các h ệ th ố n g

Đầu đàn ông điêu khắc Maya thời

bảo tồn và q u ản lý. Đôi k h i điều đó

cổ điển (600-900) Chiapas

có nghĩa là mở ra nh ữ ng công trìn h
đ ầu tư lớn tạ i vùng lân cận để hướng d ẫn d ân ch ú n g địa phuơng
theo n h ữ ng h ìn h thức sinh sông khác. Đôi k h i lại p h ải p h ụ c hồi
n h ữ ng tru y ền thông sinh sông cũ.
Xem chừng không bao lâ u n ữ a chứng ta sẽ p h ải cần đến m ột
hệ thống phiíc tạ p hơn r ấ t nh iều , trong đó các k h u bảo tồ n sin h
quyển đuực tậ p họp lại th à n h “chùm ”. Nhơ vậy, việc q u ả n lý m ột
số k h u V IỊC riêng b iệt đưọc phối họp để thự c h iện chiíc n à n g của
m ột K hu bảo tổn sinh quyển sao cho m ột số tìn h h ìn h s in h th á i
và xã hội - k in h t ế khác n h a u đuọc họrp n h ấ t lại th à n h m ột k h u
sin h - địa lý duy n h ât. Q uan niệm bảo tồ n vĩ mô mói m ẽ n ày đem
lại m ột sự linh h o ạt n h â t địn h không th ể th iế u đuọc tro n g m ột
th ế giói đang biến chuyển m au lẹ.

10

Thành phố và Quốc gia
lâm viên Palenque
M ột đ iể n h ìn h q u an
trọng n h ất của khu bảo tồn
chim th ú trong thòi kỳ cổ
điển là khi Palenque tồn tại
từ năm 500 đến năm 700
sau CN có ảnh huởng đến
to à n v ù n g U su m a c in ta
River. Sự thanh lịch và khéo
léo của câ"u trúc cũng như
sự lộng lẫy của những tác
phẩm chạm khắc mô tả thần
thoại Maya, chiíng minh tài
năng sáng tạo của nền văn
minh này.

Tấm bia đại sử (khoảng 1500 trước CN)
tìm được tại di chỉ La Venta

11

Bang Tabasco và nền
vãn minh Maya eổ đại
ỏ m iền cực N am vịnh Mêxicô là tiể u b an g Tabasco. Đ ây là
vùng có k h í h ậ u ven biển, th u ậ n lọi cho việc trồ n g cây ca cao, cây
cà phê và cây chuôi. T iểu bang n ày có n h iề u rù n g rậ m và đầm
lầy, sào h u y ệt của cá sấ u và rắ n độc. về m ặ t chính trị, b an g này
từ lâu theo chê độ độc tà i chông giáo sĩ. M iền đ â t h u n g bạo đã tạo
n ên tín h cách m ạo hiểm noi
n h iều nguòi n h â t là tro n g việc
đổ xô đi tìm giếng d ầu hỏa. T hủ
p h ủ c ủ a b a n g T a b a s c o là
V illaherm osa, m ột tru n g tâm
h o ạt động lớn, các chuyên m áy
b ay đi về đ ư a các kỹ s ư và
th u o n g gia gặp n h au .
C ư d ân V illaherm osa chỉ
có 200.000 ngươi. Con sông
G rijalva chảy q u a th à n h phố,
đã m an g lại cái x an h tuoi rậm
rạp cho cái th à n h phố vô duyên
này. C ái đ án g chú ý n h ấ t của
nó là V iện bảo tà n g Tabasco,
m ột trong nhữĩig viện bảo tà n g
p h o n g p h ú n h ấ t M êxicô vê
nghệ th u ậ t thbi tiền Colomb

Đâu người băng đất sét

12

(truóc khi ngiròi Tây Ban N ha tói). Công viên khảo cổ học La
Venta cũng là m ột điểm dộc đáo không đâu có. ơ cửa ngõ th à n h
phố, ngưòi ta đã SXIU tập các kho tà n g cổ tích vùng La V enta và
trung bày trong m ột khu rừng rậm , khi k h u di tích này bị bọn
khai thác dầu xâm chiếm. Trong rừng cổ tích du khách có th ể
ngắm những cái d ầu nguời khổng lồ n ặn g tói vài chục tân , đó là
công trìn h của các n h à điêu khắc Olmèoues. Đó là nhũng đầu
của giông dân da đen tạc từ đá hoa cưang. T ừ Villahermosa, du
khách có th ể dễ dàng đến thăm Palenque, kinh đô cũ của đ ế quốc
Maya xưa, nằm trong tiểu bang Chiupas.
Cách nay sáu th ế kỷ, khi nhà chinh phục Cortés đ ặt chân lên
đất Mêxicô, th ì kinh th à n h Palenque đã chìm trong giấc ngủ quên
lãng, ẩn k h u â t nghẹt thở trong đám cây rù n g nh iệt đód. Nguòi ta
tự hỏi, tại sao ngưòi M aya trong muôn vàn khó k h ăn gian khổ đã
dimg nên công trìn h k iệt tác bằng đá vói nghệ th u ậ t kinh tê như
vậy, lại bỗng dung bỏ đi vào năm 900? Đây là m ột bí m ật m à lịch
sử chua soi rọi m ột ch ú t tia sáng nào. K inh th à n h này chắc chắn
đă có ngưòi ở truớc CN, nhim g chỉ đ ạt đến đỉnh cao của văn m inh
vào th ế kỷ th ứ 8 hoặc th ứ 9. Công trìn h có những n ét kiến trúc
khiến ta nhớ đến A ngkur V at của virong quốc Campuchia. Sau
khi trềo lên bảy mưoi bậc, du khách lên đến đền thơ Bi Ký, thăm
lăng mộ tuyệt tác không kém lăng mộ ở Kim tự th á p Ai Cập, vói
những bức phù điêu quý giá, tạc những hình ngưòi. Trong quan
tài bằng đá có chạm khắc, đã yên nghĩ hài cốt của m ột vị vua,
hay một vị tư tế, chung quanh là muôn vàn châu b áu bằng vàng
bằng ngọc, hiện tn in g bày ở Viện bảo tà n g n h ân chủng Mêxicô.
Một cái th á p vuông đột khỏi lên ở tru n g tâm quần th ể rộng
lớn, đuọc gọi là lâu đài, có lẽ dùng để quan s á t thiên văn. Vùng
Trung Mỹ không có cái th áp nào tương tự cả.

13

Bang Tabasco và nền
ván minh Maya cổ đại
ơ miền cực Nam vịnh Mêxicô là tiểu bang Tabasco. Đây là
vùng có khí h ậu ven biển, th u ận lọi cho việc trồng cây ca cao, cây
cà phê và cây chuôi. Tiểu bang này có nhiều rừng rậm và đầm
lầy, sào huyệt của cá sấu và rắn độc. về m ặ t chính trị, bang này
từ lâu theo chế độ độc tài chống giáo sĩ. M iền đất hung bạo đã tạo
nên tín h cách mạo hiểm noi
nhiều ngưòi n h â t là trong việc
đổ xô đi tìm giếng dầu hỏa. Thủ
p h ủ c ủ a b a n g T ab a sc o là
V illahermosa, một tru n g tâm
hoạt động lớn, các chuyến máy
bay đi về đưa các kỹ sư và
thương gia gặp nhau.
Cư dân Villaherm osa chỉ
có 200.000 người. Con sông
Grijalva chảy qua th àn h phố,
đã m ang lại cái xanh tiioi rậm
rạp cho cái thành phô" vô duyên
này. Cái đáng chú ý n h át của
nó là Viện bảo tàng Tabasco,
một trong những viện bảo tàng
phong p h ú n h á t Mêxicô vê'
nghệ th u ậ t thơi tiền Colomb

,

Đáu người bang đát sét

12

Khu khảo cổ
thành phố Mexico
Được xây dựng vào th ế kỷ 16 bỏi ngưừi Tây B an N ha, diỊa
trên tà n tích của vùng Tenochtitlan, là th ủ đô cũ Aztec, ngày nay
nói là m ột trong những th à n h phố có m ậ t độ dân cư dày và đông
n h ất th ế giới. Ngoài 5 đền thơ Aztec cồn có n h à thơ và những
công trìn h xây dimg công cộng vào th ế kỷ 19 và 20 n h ư là Palacio
de las Belas A rtes, cách 28 km về p h ía N am của th à n h phô"
Xochimilco vói hệ thống kênh đào và đảo n h ân tạo là m ột chung
cư đặc biệt cho sự cố gắng xây dụmg m ột xứ sở nằm giữa m ột môi
trường sông không trong lành của ngưòi dân Aztec.

Thành phố cổ ở Mêhicô

14

M éxico n h ìn từ q u á k h ứ
Theo sử gia B em al Diaz del Cartillo, tác giả cuốn ký sự nổi
tiến g chuyện th ậ t về việc chinh phục nước Tây B an N h a mới
(H istone V érique de la conquête de la Nonvelle -j Espagne) th ì
ngày 12-11-1519, ông H ern a cortes và b ạn bề đã lầ n đ ầu tiên
vào thăiĩì th à n h phô" của Mêxicô là Tenochtitlan. T ấ t cả họ r ấ t
kinh ngạc, sửng sô"t được th ấ y “N h ữ n g điều chưa từ n g thấy, cũng
chiia tù n g mơ th ấ y ”.
H ình ản h vua M otezum a II d ắ t tay ông Cortés trềo lên 114
bậc th a n g của đền thơ Teocalli, là m ột trong nhữ ng h ìn h ản h gây
ấn tượng n h ấ t lịch sử. T ừ trê n đỉnh cao của đền thơ cao n h ấ t
nước Mêxicô này, vua
đã chỉ cho ông C ortés
th â y to à n c ả n h c ủ a
th ủ
đô
người
A ztëques, với n h ữ n g
chợ b ú a s â m uâ"t,
n h ữ n g đư ờ ng phô
th ẳ n g tắ p (bên cạn h
luôn luôn là m ột con
rạch đi song song), hề
phô rộ n g r ã i... H ai
n ền văn m inh đ ều ở
đỉnh cao đã có dịp gặp
gỡ, có điều ngiròi Tây
B an N ha không làm
sao q u ê n được cảm
giác h ã i h ù n g , ta n h
Tượng lính ngự lâm
lợm khi vào trong ngôi

15

đền Teocalli, noi diễn ra các cuộc giết ngTJÔi để tê th â n (sát tê).
Cho nên họ đã từ chôi việc chung sông hòa bình, tu y họ r ấ t khâm
phục việc tổ chức hoan hảo ở kinh th à n h vĩ đại và trù phú.
Theo uớc tính của sử gia Tacques Soustelle, th ì cư dân của
kinh đô ngưòi Azt'eque hồi đó là vào khoảng 700.000 ngxiòi. H ai
trăm năm tnróc đó, (tiíc trước 1519), m ột bộ lạc từ phía Băc đổ
xuông đã gặp m ột con đại bàng đang xé xác m ột con ră n trên
ngọn cây xưong rồng, họ cho đó là điềm lành, nên đã dừng chần
vì tin rằn g m ình đã đ ặt chân lên m iền đâ't hiía.
Hiện nay, di tích cbn lại của kinh th à n h T enochtitlan không
còn bao nhiêu, ngoài nền của Kim tự th á p lớn, mói p h á t hiện bên
cạnh nhà thb chính tba. Các viên đá đẽo dùng để xây dim g cung
điện quốc gia phần nhiều lấy từ đống gạch hoang tà n của đền
vua Moctezuma. Nguời Tây Ban N ha vào đây đã p h á sạch, giết
sạch, h ầu như tiêu diệt h ẳ n nền văn m inh A ztèques.
Muôn tìm hiểu quá k h ừ vàng son của nền văn m inh này, du
khách phải đến thăm Bảo tà n g viện quô"c gia về N hân loại học tại
khu rừng Chaphltepec.
N ếu di tích của cô đô Tenochtitlan hiếm hoi, th ì kỷ niệm về
thòi huy hoàng và cuộc k h án g chiến của ngưòi da đỏ đã trở th à n h
một trong những huyền thoại làm nền cho N hà nưóc Mêxicô cách
m ạng ở nửa đầu thê kỷ XX, nhà nưóc của dân b ản địa nổi lên
chông lại m ẫu quô"c Tây Ban Nha. Còn r ấ t nhiều biíc họa do các
họa sĩ bậc thầy sáng tác từ các năm 20 đến 30 của th ế kỷ 20.
Cortés, nhà chinh phục, h iện nay không có tuợng đài nào, nhưng
tượng đài của Cuauhtém oe người da đỏ th ì đxmg uy nghi sừng
sững giữa ngã tư của hai đại lộ lớn n h ấ t Mêxicô là Reforma và
Insurgentes.

16

D ầu sao, tru y ền thống Tây Ban N ha cũng đã đuợc dân bản
địa th ù a n h ận trong b ản văn khắc ở quảng triiờng Ba nền văn
hóa n h ư sau: “Tại đây, ngày 13-8-1521, th à n h phố Tlatelolco do
ngiròi anh hùng Cuauhtem oc bảo vẹ, đã roi vào tay H erm an Cotés.
Đây không phải là m ột chiến th ắn g cũng không phải một chiến
bại, m à là sự h ìn h th à n h trong đau đớn của m ột giông nồi lai
chủng, là nòi giống của nước Mêxicô hiện đại.

Thành cổ Teotỉhuacan

Cột phù điêu

17

Là m ột th à n h phố th ung lũng, đuọc xây từ th ế kỷ th ứ I đến
thê kỷ th ứ 7 sau CN, là “noi chúa được sinh r a ” đưọc mọi ngưòi
biết đến vì cách sắp xếp những biểu tuợng hình học của nhữ ng
lăng tẩm và vì kích cỡ khổng lồ của chúng, đặc biệt là Kim tự
tháp M ặt tròi và M ặt trăng. Đó là noi khảo cổ kỳ lạ về sự cuốn h ú t
bỏi nét đẹp của nó cũng n h ư những điều nó giải thích về nhữ ng
tru n g tâm lễ nghi và những câu trú c th à n h phô truóc đây của
đâ"t niróc Mêxicô xa xua.
Trên đ ấ t Mêxicô còn có vết tích của nền văn m inh Tolteque,
một nền văn m inh p h át triển đến trìn h độ cao hon và đã ản h
hưửng đến các dân tộc khác.
Di tích Toltềque nổi tiếng là Teotihuacan, cách th ủ đô Mêxicô
50 km. Teotihuacan đã trỏí th à n h m ột điểm du lịch tâ p n ập nhơ
nằm gần th ủ đô. Địa danh Teotihuacan có nghĩa là “nơi con ngưòi
hóa th à n h th ầ n linh”. Có một số th á p ở k h u virc đông bắc th u n g
lũng Mêxicô.

Kim tụ tháp Mặt tròi
Tháp M ặt tròi cao nhất, cao khoảng 62m, diện tích ở nền
th áp là 45.000 m2. Tháp được xây trên m ột bệ mỗi cạnh rộng
220m. N hìn từ bên ngoài, th áp được xây th à n h 5 tầ n g vói các bậc
thềm dùng làm khán đài khi có những đám riỉác. Các bậc th a n g
ỏ dưới rộng, càng lên trên càng hẹp và dốc dần. Đỉnh th á p ngày
nay chỉ là m ột m ặt bằng, rộng 12m 2. Tnróc kia có một ngôi đền

18

t r ê n đ ỉn h
t h ơ '
Tonacatexili,
th ầ n m ặ t
tr ờ i, t h â n
của
ánh
sán g , của
hơ i n ó n g
n h iệ t đới
v à c ủ a sự
s u n g tú c .
T ro n g đ ề n
s -ỳ
có
m ột
tiiỌTig th ầ n
Kim tự tháp Chi-chen It-xa ở Yacatan
bằng đá,
ngực d á t
vàng, óng án h dưói án h m ặ t tròi. Nhvmg tuợng đã bị giám m ục
Tây B an N h a p há hủy. T háp đuọc xây b ằn g gạch, bên ngoài lá t
các nh am núi lử a m à u đỏ, đưạc g ắn k ế t vói n h a u bằng m ột loạt xi
măng. Các tra n h tra n g tr í được đ ặ t lên trê n tuòng sau khi th á p
đã được xây xong. M ột đuòng h ầm đi xuyên qua th á p từ đông
sang tây, xây b ằn g gạch, trê n tiròng có tra n g trí h ìn h nguòi b ằn g
sứ. T háp n ày và các th á p khác ở Mêxicô không có nhữ ng ngôi mộ
n h ư ở Kim tự th á p của Ai Cập, m à chủ y ếu là làm nền cho các đền
thơ trê n đỉnh th áp . Các n h à khảo cổ học chỉ tìm th â y m ột th á p có
mộ chôn ngưòi ở Palenque.

"'* W Ề ềỉ* "
r

. '-Ỉ

T ừ th á p M ặt tròi, m ột con điròng dài 2km, rộng 45m với hệ
thông th o á t nvróc r ấ t tô"t ở hai bên lề d ẫ n đến th á p M ặt trăn g . Con
đviờng n ày đưọc m ang tên là đuờng của n h ữ ng ngiiòd chết, vì hai

19

bên đưòng có nhiều ụ đ ât tuong tự như những n âm mộ. Tháp
M ặt trăn g nằm ỏ phía Bắc th á p M ặt tròi, th ấ p hơn, cao khoảng
56m (có sách chỉ ghi là 32m) nền rộng 142m-158m. Có lẽ là th áp
này là xua n h ất trong th u n g lũng Mêxicô, được xây b ằn g đá, sỏi
lấy từ dưói sông, ơ dưới th á p có tượng nguòi phụ n ữ quỳ gôi, đâu
đội đá, mà có ngiiòi cho là tượng th ầ n nước. Đ ỉnh th á p băng, có lẽ
truóc đây cũng là một đền thơ.
Không xa đó là tháp Quetzalcoatl nằm giữa một tậ p họp nhũng
tháp nhỏ trong một vòng trbn th à n h với mỗi cạnh rộng 400m. ơ
trục giữa là một dãy 3 cái th á p th ẳn g hàng, cái trước th â p hom cái
sau và tháp sau cùng chính là th áp th b Q uetzalcoatl. Theo sử
sách, Quetzalcoatl là vị vua anh m inh của nguòi Toltềque, đã
sáng lập ra một
th ờ i kỳ p h á t
triển rực TÒ của
n ền văn m inh
Tolteque, quan
tâ m đ ến công
b ă n g xã h ộ i,
p h á t triể n văn
hóa,
nghệ
t h u â t .
Q u e tz a lc o a tl
đã đuọc ngxròi
T olteque đồng
n h á t h ó a với
th ầ n linh.
Thành cổ Teotihuacan

20

M ặ t tiế n
c ủ a đ ế n th ò

Q uetzalcoatl là
m ột công trìn h
t u y ệ t tá c c ủ a
nghệ
th u ậ t
đ iê u
khắc
T o ltè q u e v à i
h ìn h ả n h c ủ a
th ấ n
T lalo c
(th ầ n nuớc) vói
cặp m ặ t lồi h ẳ n
lê n , r ă n g n h ô
r a , h o ặ c h ìn h
Mặt nạ tìm được khi khai quật
rắ n có lông vũ,
hình sò ốc, đvtợc xem n h ư biểu tượng của th ầ n Q uetzalcoatl.
H ình rắ n có lông vũ đóng m ột vai trò q u an trọ n g trong nghệ
th u ậ t của nhiều d ân tộc ở Mêxicô, có m ặ t trong h ầ u h ế t các tra n g
trí của các di tích k iến trúc. Do đó, có n h à nghiên cứu cho rằng,
đốỉ với các d ân tộc này, h ìn h rắ n có lông vũ tượng trư n g cho án h
sáng, sự sông và sự chuyển động. Có th ể nó cũng là biểu tưạng
của nước.
Chung q u an h sân của vòng th à n h có 4 b àn thơ cao, từ đó,
các giáo sĩ và chirc sắc chiíng k iến các lễ lạc, n h ữ ng cuộc n h ả m úa
vui choi, ơ tru n g tâ m có m ột b à n thơ chính, vói 4 cầu th an g , mỗi
th a n g gồm 13 bậc -1 3 bậc X 4 = 52 tuọmg trư n g cho 1 th ê kỷ gồm
52 năm của dân tộc M aya, Azteque... C ứ mỗi 52 năm , các giáo sĩ
tậ p tru n g ở đền Q uetzatcoatl để tiển th ế kỷ cũ đi, đón tiếp ngọn
lử a mới. Trong dịp này, ngưòi ta làm lễ t ế th ầ n m ột m ạng ngưòi
để trá n h cho th ế giói khỏi sụp đổ.

21

Khu khảo cổ Oaxaca
Hon 1500 năm , những tộc nguòi k ế tiếp n h au đên cư trú như
là dân tộc Olinecs, Zapotees va Mixtees, những bậc thềm bầu không
khí ẩm thâ'p, những kênh đào, những Kim tự th á p và nhữ ng gò
đ ât nhân tạo của vùng Monte Alban đuạc che ra từ ngọn núi một
cách tự nhiên và là biểu tiitỵng của m ột địa hìn h linh thiêng. Bên
cạnh đó, kiểu th iế t k ế kẻ ô vuông của xứ Oaxaca là m ột khuôn
m ẫu lộng lẫy của kiến trúc thuộc địa nước Tây B an Nha.

Thành phố Oaxaca
và núi Alban
Từ th àn h phô' Puebla, bạn vượt m ột con đường gập ghềnh
vắng vẻ xuôi xuông phía N am , bạn sẽ gặp eo đ ất Tehuautepec, là
cái eo, cái lưng ong nhỏ n h ấ t của Mêxicô (bơ Vịnh Mêxicỏ chỉ
cách bbbiển Thái Bình dưong có 300 cây sô"). T hành Oaxaca (tiếng
Tây Ban N ha đọc là Hoa-ra-ca) nằm ở đó, dvród chân núi Alban.
Trong ánh chiều tà Oaxaca hiện ra rực rỡ với nhữ ng n h à đá
xanh lẫn k h u ất sau h àn g cây um tùm . Oaxaca có nghĩa là noi có
nhiều cây cối rậm rạp. Du khách tưởng được đi thăm th à n h phố
Florence d át ngọc, nhim g lại ỏ độ cao 1700 mét. Các ngôi th á n h
đường ở Oaxaca là những ngôi th á n h đuờng đẹp n h ấ t Mêxicô,

22

chẳng h ạ n th á n h đưòng Soledad, th á n h đưong tu viện pháo đài
Santo Domingo, có m ột gian d àn h cho d àn đồng ca m à về m ặ t
kiến trúc, là m ột k iệ t tác của nghệ th u ậ t Mỹ La tin h với cây gia
p hả của th á n h Domingo b ằn g cẩm th ạch giả n h iều m àu. N hà thừ
chính toa ba-rốc và lâu đài C hính phủ theo nghệ th u ậ t tâ n cổ
điển, vây q u an h m ột bồn ken (zacalo), tức là m ột nơi trìn h diễn
âm nhạc sinh động và vui n h â t Mêxicô.
Oaxaca là m ột th à n h phố h ài hòa, tro n g tru y ề n thống, không
bị những cái mới của thòd đại công nghiệp xâm chiếm, đó là m ột
th à n h phô" “tỉn h lẻ” vói nghĩa mỹ m iều n h ât.
Từ O axaca, đi vài cây sô, du khách đã tói chân núi Alban. Noi
này, từ th ế kỷ th ứ 7 trước CN đã
nguòi ở. T ừ th ế kỷ th ứ 2 đến
th ế kỷ th ứ 7 thòi đại ta , đây la kinh đô của nguòd Zapoth'eques.
Rồi, từ th ê kỷ 12, O axaca trơ th à n h k in h đô mới củ a ngưòd

Nhà ở Mêhicô

23

M ixtèques (những kẻ đã chiến th ắn g ngttòi Zapothèques), rồi lại
trở th à n h kinh đô của ngưòi A ztèques, tnióc khi ngxiòi Tây Ban
N ha đến bảo hộ.
Từ trên núi, du khách có th ể nhìn bao q u át phong cảnh kỳ
th ú của th à n h phố Oaxaca và th u n g lũng. Đền thơ các vũ công
được tran g trí bằng những biíc phù điêu m iêu tả n h ữ n g giống
ngtiòi có nét m ặt hoi thô, thấp, có th ể là con cháu của dòng giống
O lm èques và Z apothèques. Trong n h iề u ngôi mộ củ a nguời
M ixtèques, ngiiòi ta kh ám phá ra n hiều n ữ tra n g b ằn g vàng,
bằng ngọc và những m ặt nạ lễ nghi, hiện lưu tr ư và tn m g bày
tạ i viện bảo tà n g O axaca, tro n g tu viện g ần n h à th ờ S anto
Domingo.
Cách th ủ đô Oaxaca 50 cây số về hướng Đông, có di chỉ M itla
k ể vói chúng ta về thòi hoàng kim của các ông hoàng M ixteques
đã từ ng cai trị xứ này cho đến khi ngttòi Tây Ban N ha đến.

Khu khảo cổ Puebla
Khoảng 100 m ét về phía đông của th à n h phô" Mêxicô, diỉói
chân núi lửa Popocatepetl, Puebla đuữc ngtiòi khám phá ra năm
1531. N hững tòa nhà lớn đậm nét tôn giáo của Puebla n h ư nhà
thừ có từ th ế kỷ 16 và 17, những dinh th ự trá n g lệ n h ư lâu đài
Archbishop cổ xua cùng với nhiều ngôi n h à có những biíc tuờng
lá t gạch... đã đuọc con ngưòi giữ gìn.
T hành phô Puebla có những quả đồi bao quanh, trên đồi có

24

h ai pháo đài G uadalupe và Lorte là noi xảy ra nh ữ n g tr ậ n chiến
ác liệt giữa Tây B an N h a của tu óng q u ân Zaragoza và q u ân viễn
chinh P háp năm 1862 đã đến đây để lập M axim ilien làm vua,
nh u n g đã th â t bại n ặn g nề. T ừ các quả đồi nh ìn xuông th u n g
lũng, ta th ấ y các m ái trb n của các n h à thơ sán g rực lên nhờ các
biíc tra n h m uôn m àu ghép b ằn g sàn h sứ. Ngưòi ta h iểu vì sao
Puebla lại điỉợc m ệnh d an h là th à n h phô các th iên th ầ n (K indad
de les Angeles). Đó quả thực là noi sán g láng để các th iên th ầ n cư
ngụ, vì th à n h p hố nổi tiến g là có n hiều bức bích họa b ằn g sàn h
(Azulejos) m àu xanh, m àu trắn g , m àu vàng, m àu hồng th u h ú t
và p h ản chiếu á n h sáng, tra n h sàn h k h ắp noi, tạ i các m ặ t tiền
lâu đài n h ư lâu đài C asa del Sefenique, tạ i các khách sạn, các
ngôi n hà thvròng dân.

Khu khảo cổ Puebla

25

T hành phô Puebla đuợc gọi là th à n h phô thực dân, vì toàn
nguòi da trắ n g ở. Họ đến đây lập nghiệp từ lâu. Cùng vói thòi
gian, họ xây nên những tòa nhà, dinh thự, tra n g trí hoa hòe, hoa
sói kiểu Tây Ban Nha. Nổi tiếng n h â t là th á n h đường Santo
Domingo và nhà nguyện Rosario, nhà thơ chính tòa. T h àn h phô
hiện nay có khoảng 800.000 cư dân, tuy cách th ủ đô 130 cây số,
nhung vân giữ đưọc không khí và khung cảnh thuộc địa cổ xưa,
vói vẻ quý tộc bảo thủ.
T hành phô đưọc tiếng là sùng đạo, với n h à tu kín S an ta
Monica, noi các n ữ tu sống ẩn dật sông trong những th ậ p niên
dài của chính sách bài giáo sĩ. Cũng tại th à n h phô" này đã nổ ra
cuộc cách m ạng năm 1910, cả một gia đình quý tộc bị giết, lâu đài
của gia tộc
này nay là
m ộ t V iện
bảo tàng.
G ầ n
P u e b la có
ngôi n h à
t h ơ '
Tonantzmtla
x in h đ ẹ p ,
xây theo lôì
Ba-rô"c đặc
b iệ t gọi là
k i ê u
Poblano.
Muôn
Bức tranh hoành tráng miêu tà chinampa, những mành vườn...

26

tim ve kho an g lich s u khi
ngvrai T ay B an N h a chira
d en ta p h a i c a t cong d en
Cholula. T h an h pho nay la
m ot tru n g tarn van hoa Ion
n g an g ca trirdc k h i nguoi
A zteq u es tdi. C hirng tich
con lai la m ot Kim tu th ap
Ion, vi n h ieu Kim tu th a p
nho ch an tu a n chung
quanh. Bay gi'o th i cac Kim
tu th ap nay chi con la nhung
qua doi, tre n moi qua doi c6
m ot ngoi giao duong. N hung
qua doi nay la noi c6 nhi§u
cupc khai quat, khao co, dem
lai nhu n g p h a t hien thii vi
ve nen van m inh cua ngubd
b an dia.
Cac loai banh keo "cua tu than"
tre con rat ua thich

Thanh co Guanajuato
Duoc ngvroi S p an ard tim th ay vao d au th e ky 16, no tro th a n h
khu khai th a c bac h a n g d au th e giod vao the ky 18. Ngubi ta tim
thaiy d au vet q ua k h u nay trong “nhung con dubng ngam duoi
long d a t” va loi thong hoi ham mb. “Boca del Ingierno” sau den

27

600m đầy vẻ ngoạn mục. N hững nhà thơ của nó là La Compañía
và La Valenciana đuọc xem n h ư là sô khuôn m ẫu đẹp n h â t cua
kiểu kiến trúc Barốc ở m iền tru n g và Nam Mỹ.

Tục hiến tể ở Méxicô
Trong lịch sử, tục giết nguòi làm lễ hiến t ế đã từ n g x u ất hiện
ở nhiều noi trên th ế giói, nếu không phải là phổ biến th ì cũng
không là chuyện cá biệt. Chúng ta từ ng biết chuyện Tây Môn
Báo thòi nhà Đường ở T rung Hoa, khi đấn trị nhậm ở m ột địa

Một trường dạy Samba

28

phưong, đã trừ n g p h ạ t các ông đồng bà cốt nhằm xóa bỏ tục m an
rợ ném đồng nam đồng n ữ xuông sông dâng cho h à bá. C huyện
T hạch Sanh th ay Lý Thông dâng m ình cho chằng tin h , tu y chỉ là
chuyện cổ tích, nh u n g chắc cũng p h ản án h m ột phong tục từng
tồn tạ i ở nước ta tnróc đây.
Tuy nhiên, các n h à sử học đều n h ận định rằn g h ầ u hết các
nền văn m inh trên th ế giới đều có tục giết ngứòi làm vật hiến tế.
Mà việc đó chỉ có ở những tộc nông nghiệp. Tục giết ngưòi hiến tê
thuòng nằm trong chu kỳ gieo h ạ t - th u hoạch. Ví dụ giết một điía
trẻ thuòng tưcmg ứng vói
m ùa xuân đến. Ngưòi ta
đã nghe nói về tục giết trẻ
con cúng th ầ n Moloch của
nguài P hênixi và người
Cactagiơ cổ đại (vùng Địa
Trung hải), th ầ n thoại Hy
L ạ p có n h ắ c đ ế n v iệc
Agamenón giết con m ình
đ ể c ẩ u gió nôi lên cho
th u y ê n r a k h ơ i, tr o n g
L ' i:
Kinh th á n h cũng ghi lại
v iệ c A b ra h a m x in với
Chúa cho hiến dâng sinh
m ạng con mình... Một sô
tộc ngưòd ở T rường Sơn
nước ta cũng có tục “Săn
đầu ngxròi” để lấy m áu kẻ
th ù nhỏ xuống đ ất cầu cho
m ùa m àng tưoi tôt.
loại cây đặc biệt ở Mêhicô

29

Nhimg có lẽ không ở đâu tục hiến tế lại xảy ra m an rợ như ở
Mêxicô thòi Tiền - Côlômbô, khiến những nguòi châu Âu đầu tiên
khi đ ặt chân tói đây đều lấy làm khủ n g khiếp và kinh hoàng.
Thực ra th ổ dân Mêxicô không phải chỉ có ngvtòi Adotếch n h ư các
tài liệu đã ghi lại, m à còn có nhiều tộc ngvròi khác, tấ t cả đều gọi
tục giết ngưòi hiến tế bằng cái tên “Tlacam ictiliztli”.

Các nhà sử học T ấ t ngạc nhiên khi p h á t h iện rằn g trong các
ngôi đền của nguòi Adơtếch và nguòi M aya, đều có m ột pháp sư
chiêm tinh, giữ việc quan sá t bầu trơi. Họ đã lập những bản đồ
thiên văn r â t chính xác,
tín h khoảng cách giữa
T rái đ ấ t và M ặt tròi, và
n h â 't là là m r a lịch.
Chính họ đã định ra lịch
h iến t ế và th ể thiíc tiến
h àn h với miíc độ chính
xác k h iến ngưòi ta phải
kinh ngạc và... khiếp sợ.
Ví dụ th á n g n à o th ì
p h ải giết m ột đứa trẻ
bằng cách ném từ trên
v á c h n ú i cao x u ô n g ,
th á n g nào thì phải cắt
cổ một nguời đàn ba...
Lịch đó là m ột tín
đ iều đvrợc liru tru y ề n
bâ't di bất dịch. N ếu giết
m ột đứa trẻ th a y cho

Đầu lâu bằng giấy bồi

30

ngubi lớn, hoặc làm lễ chậm lại m ột ngày, th ì Thượng đê sẽ nổi
giận không th ể lường tnrớc h ậ u quả. T ấ t nhiên không phải nghi
thức tín ngưõng của ngiiòi Adotếch chỉ có đổ m áu và chết chóc.
Có nhiều nghi thiíc đuạc cử h à n h m ột cách ôn hòa. Vì đây l...