TRIEU flAI
• NAPOLEON

THE STORY OF CIVILIZATION (11 Volumes)
Copyright © 1975 by Will Durant and Ariel Durant
All rights reserved.
Published by arrangement with the original Publisher,
Simon & Schuster, Inc.
.....

,

TRIEU f>J;\I NAPOLEON
DtrQ'C dich tu Book 2, "NAPOLEON ASCENDANT" cu.a Volume XI,
THE AGE OF NAPOLEON, thu(k B9 THE STORY OF CIVILIZATION
Vi¢n Giao D9c IRED nfun gifr quyen bien dich, xuat ban va phat hanh an ban
tieng Vi¢t cu.a B9 sach Ljch SU' Van minh The gi6'i (gom 11 Volumes)
cu.a tac gia Will & Ariel Durant theo HQ'P dong nhtrQ'Ilg quyen
gifra Simon and Schuster va Vi¢n Giao D9c IRED.
Ban quyen tac pham (gom 11 Phan/11 Volumes) da dtrQ'c bao h9.
Bat CU' Sl,f xuat ban, phat hanh, sao chep hay trich dfo nao tll' b9 sach nay
ma khong dtrQ'C St)' dong y tru&c bang van ban cu.a Vi¢n Giao D9c IRED deu la
bat hQ'P phap va vi phi,1.m Lu�t Xuat ban Vi�t Nam, Lu�t Ban quyen Quoc te
va Cong trO'C Bao h<) Quyen SO' hfru tri tu� Berne.

LICH SU VAN MINH THE GIOI
,

..,,

,,,..,

I.

■

WILL & ARIEL DURANT

PHAN XI

VAN MINH THOI DAI NAPOLEON

The Age of Napoleon
TAP2

TRIEU DAI NAPOLEON
Bui Xuan Linh dich

NHA XUAT BAN
KHOA HQC XA HQI

IRED
INSTITUTE OF EDUCATION

Doi lcri chia se tiY IRED Books

xi

Doi lcri tiY djch gia

xv

Danh m1;1c hinh anh

XIX

Ty gia cac lo.;,.i den t�

xxi

Chll'O'ng 1: Che d9 Tong tai: 11.11.1799 - 18.5.1804
I.

II.

1

Ban hien phap mcri

1

1. Cac Tong tai

1

2. Cac bo tm&ng

11

3. S\f d6n nh�n ban Hien phap

19

Cac chien dich cua che do tong tai

23

III. Tai thiet mrcrc phap: 1802-1803

44

1. BQ Lu�t Napoleon: 1801-1804

45

2. Ban Giao ucrc (Concordat) nam 1801

49

IV. Nhfrng neo ducrng vinh quang

56

Am muu vi dc:ti: 1803-1804

64

V.

Vl. Ducrng den de quoc: 1804
Chll'O'ng 2:

De quoc mcri: 1804-1807

70
77

I.

Dang quang: 2.12.1804

77

II.

D¢ tam lien minh: 1805

84

III. Austerlitz: 2.12. 1805

88

IV. Ngucri l�p ban do: 1806-1807

95

V.

Jena, Eylau, Friedland: 1806-1807

Vl. Tilsit: 25 thang Sau - 9 thang Bay nam 1807

100
110

vii

Chll'o-ng 3: VU'o-ng quoc Tran gian:

1807-1811

116

L

Gia dinh Bonaparte

116

IL

Chien tranh ban dao: Phan I (18.10.1807 - 21.8.1808)

133

III. Cham tinh tu & Erfurt: 27 thang chin - 14 thang mu&i
nam 1808

140

IV. Chien tranh ban dao: Phan I (29.10.1808 - 16.11.1809)
V.

146

Fouche, Talleyrand, va ntrO'C Ao: 1809

VI. Hon nhan va chinh tri: 1809-1811
Chll'o-ng 4: Con ngll'O'i Napoleon
I.

Than the

IL

Tinh than

165

III. Tinh each

174

IV. Vi tu&ng

182

V.

190

Nha cai tri

VI. Nha triet h9c

197

VIL Ong la ai?

206

Chll'o-ng 5: Nll'o-c Phap thcri Napoleon:

1800-1815

210

I.

Kinh te

210

II.

Nhfrng ngu&i thay

218

III. Cac chien binh

224

IV. D�lO due va 1� nghi

229

V.

235

Phu nhan Recamier

VI. Ngmri Do Thai & Phap
Chll'o-ng 6: Napoleon va ngh� thu;t
I.

Am nh�c

II.

HQ'p tuyen

III. Gi&i h9a s1
IV. San khau
viii

165

Chll'O'ng 7: Van Chll'O'Og v(ri Napoleon
I.

Nha kiem duy�t

II.

Phu nhan de Stael: 1799-1817
1.

Nfr than bao ung cu.a Napoleon

270

2. Tac gia

274

3. Du khach

281

4. Am hieu Illl'O'C D(rc

287

5. Chien thang khong tr9n v�n

294

VI. Benjamin Constant: 1767-1816

299

VII. Chateaubriand: 1768-1815

310

1.

Tuoi tre

310

2. S\f phat trien

318

3. Le Genie du christianisme (The Genius of Christianity)

325

4. Rene

330

5. Chateaubriand va Napoleon

332

Chll'O'ng 8: Khoa h9c va tri�t h9c tho-i Napoleon

339

I.

Toan h9c va v�t ly

339

II.

Y h9c

345

III. Sinh v�t h9c
1.

Cuvier (1769-1832)

2. Lamarck (1744-1829)

349
349
353

III. Tinh than la gi?

358

IV. Tmang hQ'p ung hQ chu nghla bao thu

363

Chu thich

376

Phvlvc

38 9

Bang d�n

394

IX

f>oi loi chia se tu' IRED Books
Quy vi dang cam tren tay m(>t trong nhfrng t�p sach nam
trong b(> "bien nien s&" do s(> ve cac nen van minh trai dai
trong suot 2.500 nam ljch SU' cua nhan lo?i: "LJCH SU VAN
MINH THE GIO'I - THE STORY OF CMLIZATION" - m9t
trong nhfrng b(> sach ve ljch s& cac nen van minh thanh cong
nhat va ph6 bien nhat tu tnr&c den nay tren the gi&i!
Hau nhu ai trong chung ta cung mu6n tr& thanh con
ngucri van minh, gia dinh nao cung muon tr& thanh gia dinh
van minh, to chuc nao cung muon tr& thanh to chuc van
minh, dat nu&c nao cung muon tr& thanh quoc gia van minh.
Nhung the nao la "van minh", va lam sao chung ta c6 the
tim hieu va h9c h6i tu cac nen van minh tren the gi&i tu co
chi kim, tu Dong sang Tay m<)t each nhanh nhat va tr9n v�n
nhat de lam giau van minh cua chinh minh, gia dinh minh, to
chuc minh va dan t(>c minh?
L&i dap nam & B9 sach LJCH SU VAN MINH THE GIO'I THE STORY OF CMLIZATION cua tac gia Will & Ariel Durant
ma IRED Books da ky cong mua ban quyen, to chuc bien djch,
chu giai va Ian dau tien xuat ban tr9n b(> t?i Vi�t Nam. B(>
sach nay d�c bi�t khong chi du<;rc viet cho gi&i nghien cuu,
h9c thu�t hay gi&i thuc gia, ma con du<;rc viet cho d(>c gia d?-i
chung nham giup dong dao m9i ngu&i c6 the tiep c�n v&i cac
nen van minh tieu bieu trong ljch s& nhan lo?i.
xi

De hoan tat b9 The Story of Civilization bao gom 11
Phan nay (moi Phan gom 4-5 T�p sach), tac gia Will
Durant & Ariel Durant da don moi
. tam SU'C va lam viec
.

mi�t mai su6t gan n&a the ky (tu 1929 den 1975) de tc;to
nen m9t the loc;ti m&i ma h9 g9i la "ljch s& tich hQ'p"

(integral history) thong qua ngoi but "ke chuy�n" b�c
thay, nham the hi�n m9t each sinh d9ng nhat nhfrng gi
da g6p phan vao vi�c hinh thanh, phat trien va ca S\f suy
tan cu.a cac nen van minh.
Chung ta khong nhat thiet phai d9c tu dau den cuoi
theo th6' t\l' tung Phan hay tung T�p hay tung ChuO'ng
cu.a B9 sach nay, ma ngu&i d9c c6 the de dang ch9n
d9c de tim hieu bat ky giai doc.in ljch s& hay bat ky nen
van minh nao trong B9 sach ma minh quan tam, nhu
the day m(>t cuon "tu die'n van minh" day nhfrng trai
nghi�m mang le.ii cho chung ta nhfrng hieu biet co d9ng
ve cac nen van minh trai dai trong ljch su nhan lac.ii.
Chinh vi the, cong trinh truyen d&i nay da de dang
di vao long ngu&i d9c tren khap the gi&i va mang trong
minh tinh kinh dien & bat hu cu.a n6, b&i le hiem c6 ai
danh tr9n CUQC d&i minh nhu ong ba Durant de lam ra
bt) sach ljch s& van minh do s9 nhu v�y. Xuyen suot chieu
dai 2.500 nam ljch s&, b9 sach mo ta van minh cu.a tung
th&i de.ii khac nhau, the hi�n m9t quan ni�m tien b(> va
hai hoa ve each d9c va each hieu ljch s&, v&i day du cac
khia cc.inh khong chi bao gom cac CUQC chien tranh, bien chinh tri, tieu s& cu.a nhfrng vi nhan hay nhfrng tQi
db, ma con ca van hoa, ngh� thu�t, triet h9c, ton giao, va
ca S\l' troi d�y cu.a thong tin de.ii chung.

Do
d6, chung ta c6 the g9i b<) LJCH SU' VAN MINH
/'!
,
THE GI0I nay la m(>t trong nhfrng b<) ghi chep ve Itch sl.1'
van minh thanh cong nhat va pho bien dc,1i chung nhat tfr
tnr&c den nay. Phan 10 cua b<) sach nay da dll'Q'C trao giai
Pulitzer nam 1968 ve the loc,1i phi hll' cau; sau d6 tac gia b◊
sach da dll'Q'C Tong th6ng Gerald Ford trao huan chll'O'ng
cao quy nhat cua Chinh phu My danh cho ca nhan, Huan
chll'O'ng Tv do cua Tong th6ng nam 1977.
B◊ "Lich SU' Van minh The gi&i" da thanh cong ngoai
Sll'C tll'&ng tll'Q'ng, da dU'Q'C dich ra nhieu ngon ngfr' xuat
ban O' nhieu nll'O'C tren the gi&i va la b<) sach khong the
thieu & vo s6 cac thll' vi�n l&n nho tren khAp toan dm. Va
nay, B9 sach da dll'Q'C IRED Books hoan tat vi�c mua ban
quyen, to chfrc dich thu�t va chu giai tn;m b<) bang Tieng
Vi�t danh rieng cho d9c gia Vi�t Nam de c6 the cung dll'Q'C
trai nghi�m "bien nien sl.1'" nay cua nhan loc,1i. C6 the n6i,
vi�c dich b<) sach nay ra tieng nll'O'C minh chinh la mong
mu6n cua nhieu quoc gia de g6p phan giup ngll'cri dan
nang cao kien thfrc va cam thuc ve cac nen van minh quan
tn,mg nhat trong lich sl.1' nhan loc,1i, tu d6 rut ra bai h9c quy
gia cho chinh minh va cho ca dan t(>c minh.
Neu bc,1n dang cam tren tay t�p sach nay, thi c6 the n6i
rang bc,1n dang cam tren tay m(>t "manh ghep bat bien"
cua }ich SU'. Neu SU'U tam day du 11 Phan cua ca B9 sach
nay, thi c6 the n6i rang b�n d9c dang chfra ca m(>t "kho
tang lich sl.1' van minh nhan loc,1i" trong tu sach nha minh.
B&i le, tat ca m9i thfr deu c6 the thay doi, nhll'ng lich SU'
thi khong. Chinh vi the, du khong the tranh khoi nhfrng
khuyet thieu nhat dinh, nhll'ng b◊ sach nay van se trll'crng
ton ve m�t gia trj va song mai theo thcri gian
T /M IRED Books
GIAN TU' TRUNG
xiii

nai loi tu dich gia
Cho den nay, chac d9c gia Vi�t Nam khong con xa l? lam v&i
ten tuoi cua Will Durant va phu nhan cua ong la Ariel Durant,
cung nhu b9 LJCH SU VAN MINH ma hai ong ba la dong tac
gia.i Tru&c nam 1975, cuon Cau chuy�n Triet h9c noi tieng
cua Will DurantdaduQ'c Vi�n D?i h9c V?n H?nh xuat ban. Ve
b9 LJCH SU VAN MINH, h9c gia Nguyen Hien Leda gi&i thi�u
v&i ngu&i d9c qua ban luQ'c dich m9t so chuang ch9n l9c
cua Phan I: Di san Phuang Dong va in thanh vai cuon rieng
re: Lich si'r Van minh An D(), Lich SU' Van minh Trung Quoc ...
Theo l&i Nguyen Hien Le thi "Tac pham l&n qua/ so d9c gia
nu&c minh con it, du c6 ngu&i kien tam dich tr9n thi cung
khong c6 nha nao xuat ban noi."
Den nay sau gan nam muai nam, dat nu&c thong nhat,
dan so phat trien va so ngll'&i d9c tang cao, dieu ki�n thfr
nhat coi nhu th6a man; chi con ch& tam huyet, thl,l'c Ive, va
S\f kien tri cua m9t nha xuat bandedfrng ra to chfrc vi�c dich
thu?t va an loat tr9n v�n cong trinh vI d?i va day tinh nhan
ban nay. Va may man thay, v&i IRED Books (thu9c Vi�n Giao
Dl)C IRED), nhfrng dieu ki�n thu?n lQ'i cho S\f xuat hi�n day
du cua b9 sachda duQ'c thoa man.
Trang 11 t�p cua bo su th] sau t�p dau Will Durant dung ten tac gia,
tu t�p thu bay tro di hai Ong Ba ky ten chung: Will va Ariel Durant.
11 Nguyen tac tieng Anh gom 11 Phan in thanh 11 t�p kho Ion, moi t�p
tren dv6'i 1.000 trang. Ban dich tieng Phap cua nha Rencontre, Thl)y
ST, gom 32 cu6n.

xv

Trong dQ1: ra mat Ian dau nay, IRED Books se gi&i thi�u
Phan cuoi,i tfrc Phan XI cua be) sach: Van minh th&i d?i
Napoleon ma chung toi chia lam bon t�p:
1.

D�i Cach m�ng Phap

2.

Trieu d�i Napoleon

3.

Van minh Anh quoc, 1789 - 1812

4.

Au h;c va Thcri d�i Napoleon

Ca.ch trinh bay cua cac tac gia ti�n lqi & ch6 ngucri d9c c6
the d9c theo chieu d9c mc)t m�ch tfr t�p 1 den t�p 4 de tim
hieu ve chau Au vao thcri cua Napoleon, ho�c ta.ch rieng tfrng
t�p de d9c theo chieu ngang nhu each ma ch(mg toi gi&i thi�u
& tren, trong d6 m6i t�p la m{>t chu de dm;rc trinh bay day
du, c6 l&p lang. TtrO'ng t\l', nhin trong tong the 11 phan cua
be) su, ngtrcri d9c cung thay minh c6 quyen lay ra phan nao
dang quan tam nhat, thich thu nhat, de d9c tru&c, nhtr m()t
tac pham hoan chinh.
N6i ve Ca.ch m�g Phap, c6 le hau het chung ta deu lien
ttr&ng den khi the soi noi, nhfrng ky v9ng ma n6 gqi len, nhfrng
S\f tan b�o trong qua trinh di�n tien; rung nhtr nhfrng thanh
qua ve cac m�t chinh tri, xa hc)i, van hoa va anh hu&ng cua n6
doi v&i ca the gi&i ke ru khi ra dcri nam 1789. Tfr hon hai tram
nam nay, bat CU' CUQC each m�g nao tren the gi&i nham l�t do
che de) quan chu va phong kien, ho�c mang mau sac dau tranh
giai cap, rung lam ngum ta nghi den Ca.ch m�g Phap.

y

M�c du c6 dinh viet den t�n the ky XX, Ong Ba Durant da phai n6i
lai tu bi�t a cu6i Phan X: Thai dc;1i Rousseau (in nam 1967) vl khong du
thai gian. Tuy nhien sau d6 ho da xuat ban them m(>t Phan nO'a, Phan
XI: Van minh thai dc;1i Napoleon, vao nam 1975. Ngoai ra Ong Ba con
de 1 9i nhieu ghi chep cha Phan XII: Thai dc;1i Darwin va dan cha Phan
XIII: Thai d9i Einstein, ma neu du'Q'c xuat ban se keo dai b(> sach den
t�n nam 1945.

y

xvi

Ch(mg toi xin mll'Q'n l&i cua cac Giao SU' Crane Brinton va
Robert Lee Wolff (cung & Trll'&ng D?i h9c Harvard) va John
B. Christopher (Trm:rng D?i h9c Rochester) khi n6i ve cu(>c
Cach m?ng Phap trong b(> Van minh Tay phu:ongi ma chung
toi lay lam tam dac:
Khong m(>t cu(>c each m?ng vi d?i nao trong th&i c�m
kim, ke ca cu(>c Cach m?ng Hoa Ky, da xay ra trong bau
khong khi tll'ng bll'ng nhll' v�y ca. Du c6 tu tu&ng tv
do, ngay nay khong ai c6 the nghI ve each m?ng v&i m(>t
cam tinh nhu v�y. Nhfrng cu(>c each m?ng cua the ky xx
da khong m& man m(>t the gi&i tot dt:p cho tat ca nhan
lo?i. Chung deu thoat thai tll' nhfrng that b?i va tuy�t
VQng ... nhu nU'O'C Due ... hay t?i nhfrng quoc gia "thu(>c
dia" ch�m tien phai duO'ng dau v&i cac tr& Ive de bU'&c
kip nhfrng cu&ng quoc tien tien "de quoc". Trai l?i, CUQC
Cach m�mg Phap bung no t?i m(>t trong nhfrng quoc gia
tien b9 nhat bay gi&, vao th&i binh, va trong bau khong
khi tin ttr&ng va hy VQng.
[Day la]... M<'.)t phong trao day tinh each truyen
giao Ian r<'.)ng nhll' m<'.)t sach phuc am loi cu6n nhieu
tin do, du chi la nhfrng nh6m thieu s6, tc;ti mQi nll'O'C
Tay phll'ang.
... Ngoai ra, cu(>c Ca.ch m?ng Phap con quan tr9ng d6i
v&i cac nha SU' hQC va xa h<'.)i h9c muon tim m9t so dinh
lu�t tong quat cua each m?ng. TU' d6 den nay, m9i nha
each mc;tng nhu dang Carbonari & Y dau the ky XIX, hay
Lenin va Trotsky dau the ky XX, va Ben Bella & Algerie
m&i day... deu da nghien CU'U Ca.ch m?ng Phap rat ky
lu&ng. Nhfrng ngu&i tim hieu each m?ng khac nhau da
tim thay O' Ca.ch m?ng Phap 1rn)t cai mau mvc gan nhu
dien hinh hay co dien, v&i vo so tai li�u, van ki�n lich
Crane Brinton et al, Van minh Tay phuong, ban djch cua Nguyen Van
Luong. B9 Van hoa Giao d1,1c & Thanh nien xuat ban, Sai gen, 1974.

xvii

c6 dau c6 duoi ro rang, c6 tien trinh, c6 d<)ng h,rc, c6
tang tru&ng, d� mo ta va phan tich. So v&i nhfrng bien
co thcri nay, CUQC Cach m9-ng Phap hau nhu qua xa xua
nhung thvc ra thi khong xa 19- gi lam doi v&i nhfrng tinh
cam, nhfrng thanh kien, nhfrng ly tu&ng cua chung ta.
Thvc ra, CUQC each m9-ng Phap van con tiep di�n, va vi
V?Y kh6 ma xet m<)t each hoan toan khach quan duc;rc.
SU'

Giai do9-n ljch sll' day hung kh&i, dau thuO'ng va huy
hoang nay chi c6 mucri nam nhung chua day cac nhan v�t va
S\f ki�n quan tr9ng cung nhfrng lien h� den }ich SU', van hoa
co d9-i thcri Hy - La duc;rc the hi?n qua ngoi but tai hoa nhung
sue tich cua Ong Ba Durant. Do d6, de ti�n vi�c tra CU'U cua
b9-n d9c, chung toi da dua vao m<)t so ClfO'C chu. Ngoai ra,
trong nguyen tac c6 chfra nhieu tieng Phap. Trucrng hc;rp nay
chung toi khong dua xuong ClfO'C chu ma chuyen sang tieng
Vi�t ngay ben c9-nh va d�t trong ngo�c vuong.
Nhu thucrng 1�, chung toi xin hoan nghenh g6p y cua b9-n
d9c ve m9i sai s6t chac kh6ng sao tranh khoi de hoan thi�n
cuon sach them nfra trong Ian tai ban.

Thang Chin 2019
Dich gia BUI XUAN LINH

xviii

Danh ml)C hinh anh
Hinh 1.

Hoang de Napoleon trong thu phong t?,i Di?n Tuileries

2

Hinh 2.

D� nhat Tong tai Napoleon Bonaparte

4

Hinh 3.

Emmanuel-Joseph Sieyes

7

Hinh 4.

Joseph Fouche (H9a si v6 danh)

15

Hinh 5.

Talleyrand (Pierre-Paul Prud'hon)

17

Hinh 6.

Louis Charles Desaix

33

Hinh 7.

Trang dau B9 Dan lu�t, an ban lan dau (1804)

46

Hinh 8.

Cong tu&c d'Enghien

66

Hinh 9.

Le dang quang Napoleon

78

Hinh 10.

Giao hoang Pius VII

81

Hinh 11.

Do doc Anh Horatio Nelson

92

Hinh 12.

Cu9c g?p g5' cua Napoleon va Fran�ois II sau tr� Austerlitz 94

Hinh 13.

Thong che Ney

104

Hinh 14.

Sa hoang Aleksandr I (G. Dawe, 1817)

110

Hinh 15.

Joseph-Bonaparte, Vua Tay Ban Nha (Francois Gerard,
khoang 1808)

Hinh 16.

Lucien Bonaparte, em trai Napoleon

Hinh 17.

Louis Bonaparte

121

Hinh 18.

Hortense, Hoang h�u Ha Lan va Thai tl1'

123

Hinh 19.

Eugene de Beauharnais

126

Hinh 20.

Letizia Ramolino, m<; cua Napoleon

131

Hinh 21.

Johann Wolfgang von Goethe nam 79 tu6i

143

117
119

Hinh 22. Christoph Martin Wieland

145

Hinh 23. Thong che Lannes

153

Hinh 24. Josephine trong phong khach ci'.ia minh & Malmaison

157

Hinh 25.

Marie-Louise, ngm:'ri vq thu nhi cua Napoleon, Hoang h�u
Phap

160

xix

Hinh 26. Napoleon Vll'Q1: qua day Alps

185

Hinh 27. Napoleon tren ngoi Hoang de

191

Hinh 28. Dong tien vang 20 franc v&i hinh tj D� nhat Tong tai, 1803 206
Hinh 29. TU'Q'ng Napoleon & Cherbourg-Octeville

208

Hinh 30. Phu hi�u cua De che

217

Hinh 31.

Phap quoc H9c vi�n

222

Hinh 32. Phu nhan Recamier

236

Hinh 33. TU'Q'ng Venus de Medici

250

Hinh 34. Bt) ru ma bang dong cua nha th& St. Mark

251

Hinh 35. Nha th& Madeleine, Paris

252

Hinh 36. Khai hoan mon Etoile

252

Hinh 37. Quang trn&ng Vendome

254

Hinh 38. Jacques-Louis David, chan dung tl_l' h9a

256

Hinh 39. Cupid va Psyche

259

Hinh 40. Cong ly va baa thu duoi theo tt)i ac

261

Hinh 41.

Di�n vien Talma trong vai Cinna trong mt)t bi lqch cua
Racine

263

Hinh 42. Ben trong Nha hat Comedie-Franc;aise

265

Hinh 43. Phu nhan de Stael

272

Hinh 44. B9 tieu thuyet 6 t?p Delphine cua Phu nhan de Stael

279

Hinh 45. Chateaubriand

312

Hinh 46. Dam tang Atala

324

Hinh 47. Chan dung Nha toan h9c Gaspard Monge

341

Hinh 48. Pierre-Simon Laplace

343

Hinh 49. Jean-Nicolas Corvisart

345

Hinh 50. Tll'Q'ng Cuvier & Bao tang vi�n Montbeliard

349

Hinh 51.

Tll'Q'ng Lamarck cua Leon Pagel tc;ti Vll'
355

Hinh 52. Joseph de Maistre

365

Hinh 53. Ban do chau Au nam 1810 - De quoc Napoleon

374375

xx

Ty gia cac lo,i tien t�
Khong c6 cong thuc nao de tinh ty gia cac 109-i tien t�: Cach
day hai tram nam, cac dong tien c6 cung ten g9i nhtr ngay
nay thtr&ng c6 gia cao hO'n bay gi& nhieu, nhtrng cung c6 khi
thap hO'n. Trang lich SU', dong tien luon bi 19-m phat, du day
chi la m(>t phtrO'ng each quen thu(>c nham tra cac m6n nQ' cua
chinh phu qua nhfrng dQ't giam gia tien t� dtrQ'C l�p di l�p 19-i;
nhtrng khai ni�m cho rang trong qua khu hang hoa re hO'n
ngay nay c6 le xuat phat tll' long yeu men m(>t th&i xa xtra; ve
m�t lao d(>ng bo ra de kiem tien mua ch{mg thi thtr&ng la mac
hO'n. N6i chung, v&i nhieu ngo9-i 1� va sai bi�t gifra cac quoc
gia, chung ta c6 the tinh ty gia cua m(>t s6 tien t� ch�m Au vao
nam 1789 v&i dong do la My vao nam 1970 nhtr sau:
Crown,

6,25$

Lira,
Ducat,
Livre,
Florin,
Louis d'or,
Franc,
Mark,
Groschen,

1,25$

Pound,
Guilder,
Shilling,
Guinea,
Sou,
Gulden,
Thaler,
Kreuzer,

12,50$
1,25$
2,50$
25,00$
1,25$
1,25$
14 cent
25,00$
5,25$
1,25$
26,25$
5 cents
5,00$
5,25$
1/2 cent
xxi

Chu'dng 1

Che d9 Tong tai: 11.11.1799 - 18.5.1804

I. Ban hien phap moi
1. Cac Tong tai
Ngay 12.11.1799 cac vi Tong tai lam th&i - Napoleon, Sieyes, va
Roger Ducos - da h9p nhau & Di�n Luxembourg de xay dvng
l?i mr&c Phap v&i sv giup dcr cua hai uy ban tu cac h<)i dong
cu. Sieyes va Ducos, nguyen la thanh vien cua H<)i dong
Chap chinh,i da c6 nha & day; Napoleon, Josephine, Eugene,
Hortense va tuy tung cilng d9n ve day vao ngay 11.11.
Nhfrng ngll'&i chien thang trong coup d'etat (cu<)c dao
chinh) doi m�t v&i canh quoc gia dang lam vao tinh trc;J.ng xao
tr<)n ve kinh te, chinh trj, ton giao, va dc;J.o due. Nong dan lo
sq dong hQ Bourbon quay lc;J.i se huy bo cac van tv ru<)ng dat
cua hQ. Cac thll'O'ng gia va nha san xuat thay Sl)' thinh Vll'Q'ng
cua h9 dang bi de d9a vi cac cang bien bi phong toa, dll'&ng sa
bi bo be, va n?n Cll'O'p dU'CYng hoanh hanh. Cac nha tai chinh
lll'crng Iv vi�c dau m vao trai phieu cua m9t chinh phu von
hay bi l?t do trll'&c day; gi& day, khi tinh the keu doi vi�c thi
hanh phap lu?t, cac c6ng trinh cong chanh va te ban, Ngan
kho chi con van v�n 1. 200 franc de chi dung. Ton giao & trong
the doi nghjch thll'&ng xuyen: trong so 8.000 linh ml_lc Cong
giao t?i Phap c6 den 6.000 ngll'&i tu choi ky vao ban Dan hien
Giao sI,ii va doc SU'C chong doi nha nU'O'C m<)t each am tham
Directoire executif
ii Constitution civile du clerge.

Will va Ariel Durant

Hlnh 1: Hoang de Napoleon trong thu phong tr,1i Dien Tuileries.
Tranh cua Jacques Louis David, 1812

ho�c c6ng khai. Nen giao d1_1c c6ng, sau khi rut khoi Giao h9i,
dang lam canh suy b�i m�c cho bao l&i tuyen bo va ke ho�ch
hoanh trang. Gia dinh, c<)t tr1_1 chu yeu cua tr�t tv xa h9i, bi
lung lay tnr&c tinh tr�ng tv do tv t�i va canh ly di ph6 bien,
vi�c ket hon tuy hung, va sv n6i lo�n cua con cai. Tinh than
dan chung, von c6 long yeu nu&c va long can dam dang t&i
dinh diem hiem hoi hoi nam 1789, cung dang chet dan trong
m<)t dan t9c dang chan chlf&ng each m�ng va chien tranh,
2

Che do Tong tai: 11.11.1799 -18.5.1804

hoai nghi m9i nha lanh dc;lo, va yem the tnr&c nhfrng hy v9ng
cua chinh h9. Day la tinh huong khong doi hoi chinh tri ma
can den thu�t tri mr&c, va cung khong can den CUQC tranh lu�n
dan chu ung dung trong nhfrng h(>i nghi r(>ng l&n, ma (nhu
Marat da tien doan va thuc gi\lc) can m(>t che d9 d(>c tai - van
can sv ket hc;rp cua nhfrng vi�n canh r(>ng l&n, tu duy khach
quan, S\f lao d9ng khong m�t moi, tai XU' tri, va y chi chi huy
mi;lnh me. Haan canh nay can c6 m(>t ngu&i nhu Napoleon.
Tc;li CUQC h9p dau tien, Ducos de nghi vi tu&ng ba mucri
tuoi ngoi vao ghe chu t9a. Bonaparte xoa diu Sieyes bang
each de m6i ngu&i luan phien nhau chu t9a, va de nghj ong
nay dung dau vi�c S0i;ln thao m9t ban hien phap m&i. Vj ly
thuyet gia luong tuoi nay lui ve thu phong cua minh va de cho
Napoleon (Ducos cung chieu theo) ban hanh nhfrng sac l�nh
duc;rc tinh toan nham bao dam tr�t tv trong chinh quyen, kha
nang thanh toan cua Ngan kho, S\f kien nh�n gifra cac phe
phai, va vi�c gay long tin c�y ncri m9t dan t9c van bj phien
nao tru&c nhfrng V\1 tiem quyen doc;lt vj.
M9t trong nhfrng d9ng thai dau tien cua vi Tong tai ducrng
quyen la bo b9 dong phl,ic nha binh qua m9t ben va ch9n m?c
b9 do dan sv khiem ton; ong ay sap thanh m9t b�c thay di�n
xuat. Ong loan bao y cua minh rang, ngay sau khi chinh phu
m&i du c;rc thanh l�p, ong se de xuat nhfrng dieu khoan xac l�p
hoa binh v&i Anh va Ao. Trong nhfrng thang ngay ban dau,
tham v9ng be ngoai cua ong khong phai la day nu&c Anh den
ch6 dau hang ma la binh djnh va cung co nu&c Phap. Th&i
gian nay ong la ngu&i ma theo nhu Pitt g9i, Ngu&i con cua
each m?ng - san pham cua each m?ng va ngu&i bao v� n6,
ngu&i cung co nhfrng lc;ri ich kinh te cua n6; nhung ong cung
to r6 y muon tr& thanh ngu&i cham dut each m?ng - ngu&i
chfra lanh CUQC xung d9t n9i b9, ngu&i thiet l�p S\f thjnh
vuqng va hoa binh cua n6.
Ong lam vui long gi&i tu san - S\f ung h9 cua h9 van can cho
uy quyen cua ong - bang vi�c bat bu9c 1:17,lc xuat (17.11.1799)
3

Will

va Ariel Durant

Be

Hinh 2:
nhat Tong tai Napoleon Bonaparte
(Jean Auguste Dominique Ingres, 1803-1804)

38 ngll'cri bi xem la moi nguy doi v&i an ninh chung; day la
che d<) d9c tai dfr d9i, lam day len nhieu tieng ri ram hO'n la
tan thll'&ng; chang bao lau sau, ong dieu chinh sac l�nh de
dll'a l�nh tn,1c xuat nay ve cac dnh1 . Ong bai bo thu thue sung
cong, von chiem 20% den 30%, ma H<)i dong Chap chinh da
danh vao tat ca cac thu nh�p cao hO'n muc binh thll'&ng. Ong
rut dieu lu�t von khien cho cac cong dan tieu bieu bi canh
chung nhll' nhfrng con tin va se bi ph�t hay tr\lC xuat neu
4

Che a¢> Tong tai: 11.11.1799 -18.5.1804

phc;tm t<)i chang chinh quyen dia phuO'ng. Ong tran an nhfrng
ngu&i Cong giao & Vendee bang each m&i cac nha lanh dc;to
cua h9 d\l' h<)i nghi dua ra cac bao dam chung to thi�n chi cua
minh, va ky ket v&i h9 (24.12) m<)t thoa u&c huu chien van
se cham dut nhfrng CUQC chien tranh ton giao trong m<)t th&i
gian. Ong ban l�nh tat ca cac nha th& Cong giao van da duc;rc
thanh hien tru&c nam 1793 gi& day phai phl,lc hoi nghi thuc
sung bai theo Cong giao vao m9i ngay tnx ngay decadi [ngay
cuoi tuan theo lich C<)ng hoa - ND] 2 Ngay 26 thang Mu&i
hai hay khong lau sau d6, ong cho tri�u hoi nhfrng nc;tn nhan
ma cac phe phai dac thang cua Cach mc;tng da trl,lc xuat, bao
gom: nhfrng ngu&i t\f do chu nghia tru&c day cua Quoc h<)i
ke ca Lafayette; nhfrng thanh vien cua H<)i dong Bao ani bi v6
hi�u h6a, nhu Barere; nhfrng ngu&i bao thu bi tn_1c xuat b&i
CUQC dao chinh ngay 18 thang Fructidorii nhu Lazare Carnot,
la ngu&i quay ve v&i c6ng vi�c nh9c nhan & Be) Chien tranh.
Bonaparte phl,lC hoi cac quyen dan S\f cho nhfrng nha quy t9c
CU' XU' le de), va cho nhfrng than quyen on hoa cua emigre (dan
luu vong). Ong cham dut nhfrng le h<)i nuoi du&ng long cam
thu nhu le ky ni�m V\l hanh quyet Louis XVI, V\l tn,ic xuat
nhfrng ngu&i Girondin, va V\l Sl,lp do cua Robespierre. Ong
c6ng bo d\l' dinh cai tri vi quyen lc;ri kh6ng phai cua m<)t phe
phai bat ky - Jacobin, tu san, hay bao hoang - ma d?i di�n
cho toan the quac gia. "Neu cai tri vi quyen lc;ri cua m<)t dang
phai", 6ng tuyen ba, "thi s&m mu<)n gi cung bi 1� thu(k vao
h9. H9 se kh6ng bao gi& khien duc;rc t6i lam dieu d6. Toi la
ngu&i quoc gia" 3•
Va dan t<)c Phap di den ch6 xem 6ng nhu the - gan nhu
tat thay m9i ngu&i ngoc;ti tru nhfrng tu&ng linh ghen ti va
nhfrng ngu&i Jacobin kien dinh. ChI m&i den ngay 13 thang
Mu&i m<)t, c6ng lu�m da dut khoat quay sang ung h<) 6ng.
"M9i CUQC each ID?ng tru&c day", vi dc;ti SU nu&c Pho viet cho
•

i Comite de salut public.
ii Thang Muoi hai theo ljch C¢,ng hoa Phap.
5

Will

va Ariel Durant

chinh phu minh ngay horn ay, "da gqi len nhieu ng& VlfC va
SQ' hai. Rieng CUQC each m�mg nay, nhU' toi c6 the chung thl)'c,
da lam phan chan tinh than va danh thuc nhfrng hy v9ng
soi noi nhat cua m9i ngll'cri" 4• Ngay 17 thang MITai m9t, thj
trll'crng chung khoan (Bourse) rO'i xuong con 11 franc; ngay
20 tang len 14; ngay 21 tang len 20 5 •
Khi Sieyes mang den cho cac vj Tong tai khac xem ke hoc;ich
cua ong ve ban "Hien phap nam thu VIII" (1799), h9 thay ngay
ba d& trll'O'C day cua Ca.ch mc;ing da mat phan l&n Sl)' ngU'&ng
m9 doi v&i Dang cap Thu ba von da gqi cam hung cho t�p
sach mong day thach thuc cua ong m9t th�p ky trll'&c. Gier
day ong hoan toan chac chan la khong c6 ban hien phap nao
c6 the duy tri lau dai nha nU'O'C neu nhfrng CQi nguon cua ca
hai nam trong y chi hay thay doi cua dam dong thieu hieu biet
va day cam xuc. Luc ay, nU'O'C Phap hau nhU' khong c6 tnrcrng
trung h9c, va baa chi trong nll'O'C la CO' quan cua tinh than be
phai soi noi, lam tam tri cong chung bi meo m6 thay vi hieu
dung chuy�n. Ban hien phap m&i cua ong m9t m?t nham baa
v� nha nU'O'C khoi bi tac d9ng b&i Sl)' dot nat cua dan chung,
m?t khac la khoi S\J' cai trj d9c doan. NhITng ong chi thanh
cong m9t mra.
Napoleon xem lc;ii cac de nghi cua Sieyes va dong y phan
l&n vi chinh ong cung khong m?n ma lam v&i che d9 dan chu.
Ong khong che d�y y kien cua minh rang dan chung khong
dm;rc trang bi de dU'a ra quyet dinh khan ngoan ve cac ung vien
hay chinh sach; h9 rat d� bi cuon theo suc me hO?C ca nhan,
nhfrng bai di�n van hung hon, nhfrng tcr baa bi mua chu9c
ho?c nhfrng linh ml)c luon hIT&ng ve Roma. Ong nghI, ngay
ca chinh dan chung cung nh�n thay h9 thieu kha nang dap
ung nhfrng van de cua chinh phu; h9 se lay lam hai long neu
toan b9 ban hien phap m&i dU'Q'C trinh cha h9 xem nen chap
nh�n hay bac bo trong m9t CUQC trll'ng cau dan y. Sieyes gicr
day cung trinh bay lc;ii triet ly chinh tri cua minh dva tren cau
cham ngon cO' ban: "Long tin xuat phat tu dU'&i; quyen hanh
6

Che d(> Tong tai: 11.11.1799 -18.5.1804

Hlnh 3: Emmanuel-Joseph Sieyes (Jacques-Louis David, 1817)

xuat phat tu tren" 6• Ong bat d�u bang m9t cai cui chao g9n
gang tnr&c che d<) dan chu. M9i ngrn:ri dan Phap tuoi tu 21
tr& len se bau 1/10 so lu<;rng cua h9 thanh cac nhan sI cap xa
(commune); cac nhan sI nay se bau ra cac nhan sI cap tinh
(departement) cung chiem 1/10 so luqng cua h9; roi den lu<;rt
nhfrng nhan sI nay se tiep t9c bau 1/10 so lu<;rng cua minh
thanh cac nhan sI cap quoc gia. T&i day, che d9 dan chu cham
dfrt: cac vien chuc dia phuO'ng se du<;rc bo nhi�m tu cac nhan
sI cap xa, chu khong phai duqc bau; cac vien chfrc cap tinh
7

Will

va Ariel Durant

se dU'Q'C b6 nhi�m tu cac nhan sI cap tinh; cac vien ch&c cap
quoc gia thi tu cac nhan sI cap quoc gia. M9i sv b6 nhi�m deu
dU'Q'C chinh quyen trung U'O'ng thvc hi�n.
Chinh quyen nay se bao gom (1) m(>t Conseil d'Etat, hay
Tham chinh Vi�n, thrn:rng gom 25 ngrn:ri do qu6c trrn:rng
b6 nhi�m, c6 quyen de xuat nhfrng lu�t 1� m&i cha (2) m9t
Tribunat (Uy h◊i Phap che) gom 100 vi Phap che uy vien c6
quyen thao lu?n cac bi�n phap dU'Q'C de nghi nay, va trinh cac
khuyen cao cua minh len (3) m(>t Corps Legislatif, hay H◊i
dong L?p phap, gom 300 ngrn:ri, c6 quyen bac bo hay ban
hanh thanh lu?t nhll'ng kh6ng thao lu?n cac dv lu?t dU'Q'C
trinh len nay (4) m(>t Senat hay Thll'Q'ng vi�n, thll'&ng gom c6
So ngll'&i c6 dau 6c chin chan, c6 quyen bac bo lu�t 1� nao xet
thay vi hien, b6 nhi�m cac thanh vien cua Uy h◊i Phap che va
H(>i dong L?p phap, tuyen d1_mg cac thanh vien m&i cho chinh
CO' quan minh tu nhfrng vi nhan sI quoc gia, va chap thu�m
cac thanh vien m&i dU'Q'C b6 dl,lng cho CO' quan nay b&i (s) vi
grand electeur (d9-i Tuyen de hau).
Day la ten Sieyes de nghi cho vi quoc trll'&ng nhll'ng
Napoleon bac bo ten g9i nay cung nhll' sv m6 ta ch&c danh
cua n6. Trong khi Sieyes tiep tl,lc m6 ta thi 6ng hinh dung
ngll'&i gifr chfrc V\l nay la m9t nhan V?t hanh phap thuan
tuy, chuyen thi hanh lu?t 1� ma kh6ng c6 quyen tham gia
ban cai hay dong y, va m(>t bu nhin c&ng nhac chuyen tiep
d6n cac phai doan, cac nha ngo9-i giao, va chu t9a cac buoi
l� chinh thfrc. Ong cam thay minh kh6ng c6 tai cho nhung
nghi 1� nhll' v�y; trai 19-i, dau 6c 6ng ding day nhfrng dv an
ma 6ng quyet bien thanh lu?t cang s&m cang tot cho m(>t
quoc gia dang keu doi tr�t tv, dU'&ng hU'&ng, va S\f lien tl,lC.
"Vi D9-i Tuyen de hau cua 6ng", Napoleon bao Sieyes, "la 6ng
vua kh6ng-lam-gi-ca, va th&i d?i cua roisfaineants (vi vua an
khong ngoi roi) nhll' the da qua roi. Ai c6 con tim va kh6i 6c
l?i muon phl,lC tung ke c6 CUQC song l& d& nhU' V?Y v&i cai gia
8

Che do Tong tai: 11.11.1799 -18.5.1804

6 tri�u franc va m<)t can h<) trong Cung di�n Tuileries? Sao?
Bo nhi�m nhfrng ngucri khac lam vi�c, con ban than minh thi
kh6ng lam gi? Vi�c nay kh6ng the chap nh?n du9'c" 7• Ong doi
quyen duQ'c de xu&ng vi�c l?p phap, ban hanh cac sac l�nh,
bo nhi�m cac chuc V\l trong chinh quyen trung uCYng kh6ng
nhfrng tll' cac nhan sI qu6c gia ma con tll' bat cu dau 6ng thay
c6 nang h1c san sang. ChuCYng trinh tai thiet d&i s6ng chinh
tri, kinh te va xa h<)i cua 6ng can duQ'c bao dam m<)t nhi�m
ky mucri nam. Va 6ng kh6ng mu6n duQ'c g9i la "Dc;ti Tuyen de
hau'\ nghe c6 hD'i hu&m nu&c Pho ma la "D� nhat Tong tai",ii
v6n mang huCYng vj La Ma co dc;ti. Sieyes thay ban hien phap
cua minh rCYi vao che d<) quan chu, nhung duQ'c xoa dju b&i
chuc Chu tich ThuQ'ng vi�n va cac dien trang beo b&. Ong va
Ducos dong y...